Vàng mã là gì: nguồn gốc tục đốt đồ mã và xu hướng giảm hiện nay

Vàng mã là đồ làm bằng giấy – tiền giấy, vàng thoi giấy, quần áo, nhà cửa, xe cộ bằng giấy – đốt đi trong các lễ cúng với niềm tin dân gian rằng người đã khuất sẽ "nhận" được ở thế giới bên kia. Tục này có gốc từ Trung Hoa, vào Việt Nam từ lâu và trở nên phổ biến. Hôm nay, ngày càng nhiều di tích, nhà chùa và gia đình chủ động giảm hoặc bỏ đốt vàng mã, vì tốn kém, ô nhiễm, nguy cơ cháy, và vì nó không phải phần cốt lõi của tục thờ tổ tiên.

Vàng mã là gì: phân biệt hai chữ

"Vàng mã" là cách gọi gộp hai nhóm đồ:

• Vàng (tiền vàng, giấy vàng bạc): những tờ giấy có dán hoặc in lớp kim loại mỏng màu vàng, bạc, tượng trưng tiền bạc.
• Mã (hàng mã, đồ mã): đồ vật làm bằng giấy và nan tre, từ quần áo, hài mũ, ngựa, đến nhà cửa và gần đây là xe máy, điện thoại.

Ở Hà Nội có phố Hàng Mã, tên phố gọi theo nghề bán đồ mã từ xưa trong khu phố cổ. Ngày nay phố vẫn bán đồ mã cùng đồ trang trí lễ Tết, Trung thu. Ở nhiều vùng nông thôn Bắc Bộ cũng có làng làm hàng mã như một nghề phụ.

Nguồn gốc: từ đồ tuỳ táng đến tiền giấy

Từ rất sớm, nhiều nền văn hoá chôn theo người chết đồ dùng, tiền bạc, có khi cả người hầu, ngựa xe – gọi là đồ tuỳ táng. Ở Trung Hoa cổ, đồ chôn theo dần được thay bằng đồ làm nhỏ, làm phỏng (gọi là minh khí), bằng gốm, gỗ. Khi nghề làm giấy phát triển, đồ giấy thay dần đồ gốm, gỗ, và việc đốt thay cho chôn.

Giới nghiên cứu thường cho rằng tục đốt tiền giấy trong tang lễ và tế tự đã phổ biến ở Trung Hoa từ khoảng thời Đường. Có những truyện dân gian giải thích nguồn gốc vàng mã, ví dụ chuyện người bán giấy bày mưu "giả chết" để bán được giấy; đó là truyện kể dân gian, không phải sử liệu.

Ở Việt Nam, tục đốt vàng mã đi vào cùng các lớp ảnh hưởng văn hoá Trung Hoa, gắn với tang lễ, giỗ Tết và lễ ở đền phủ. Thời điểm cụ thể du nhập không có tư liệu chắc chắn.

Đáng chú ý: tục này không xuất phát từ Phật giáo. Giáo lý nhà Phật không dạy đốt vàng mã; Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã nhiều lần khuyến nghị các chùa không đốt vàng mã trong khuôn viên chùa.

Ý nghĩa trong quan niệm dân gian

Cách nghĩ đằng sau vàng mã dễ hiểu: người ta mong người thân đã khuất "không thiếu thốn", được chăm sóc như khi còn sống. Theo góc nhìn văn hoá – tâm lý, đốt vàng mã là một cách người sống làm một việc cụ thể để bày tỏ sự quan tâm, nhất là khi mất mát còn mới.

Vấn đề nằm ở chỗ niềm tin này dễ bị đẩy thành cuộc đua: đốt càng nhiều càng tốt, đồ càng to càng "có hiếu", từ nhà lầu, ô tô đến những món đồ đắt tiền bằng giấy. Kéo theo là những lời đồn "không đốt thì người khuất nghèo khổ", vốn không có cơ sở trong gia lễ truyền thống, và thường đi kèm lợi ích thương mại.

Đồ mã xuất hiện trong những dịp nào

Quy định ở di tích và nơi công cộng

Nhiều năm nay, các văn bản về quản lý lễ hội và di tích của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch cùng các địa phương đều nhắc việc đốt vàng mã đúng nơi quy định và hạn chế đốt. Trên thực tế, các di tích thường làm theo mấy cách:

• Chỉ cho hoá vàng ở lò hoá vàng riêng của di tích; không đốt ở sân, gốc cây, bậc đền.
• Không nhận đồ mã cồng kềnh, khuyến khích khách chỉ dâng hương hoa.
• Đặt biển nhắc không đốt vàng mã, không rải tiền lẻ.
• Một số chùa không cho mang vàng mã vào khuôn viên.

Quy định cụ thể khác nhau từng nơi; khi đi lễ, nên đọc thông báo của ban quản lý di tích. Ở khu dân cư, chung cư, nhiều nơi có quy định về khu vực đốt vàng mã chung để phòng cháy.

Vì sao xu hướng giảm ngày càng rõ

1. Cháy nổ: đốt vàng mã ở ban công, sân nhỏ, gần dây điện, gần rèm là nguồn gây cháy mỗi dịp lễ. Ở chung cư càng nguy hiểm.
2. Ô nhiễm: khói, tro, kim loại từ lớp nhũ trên giấy; tro bay vào nhà, ra đường. Đốt ngoài đường, vỉa hè còn ảnh hưởng người đi đường.
3. Tốn kém: chi phí đồ mã có khi vượt cả mâm cúng, tạo áp lực cho gia đình khó khăn.
4. Nhận thức: ngày càng nhiều người hiểu vàng mã không phải phần cốt lõi của thờ tổ tiên; gia lễ xưa coi trọng lòng thành và sự sum họp hơn.
5. Tôn giáo: gia đình theo Phật giáo nghe lời khuyến nghị của nhà chùa, giảm hoặc bỏ.

Cách nhiều gia đình đã thay đổi

Không cần bỏ ngay nếu người lớn trong nhà còn tin. Thay đổi từ từ, có trao đổi, thường bền hơn. Những cách đang được nhiều nhà làm:

• Giảm dần: chỉ hoá một ít tiền vàng tượng trưng vào lễ hoá vàng sau Tết, bỏ đồ mã lớn.
• Chỉ dâng hương hoa khi đi lễ đền, chùa.
• Chuyển thành việc thiện: khoản định mua vàng mã dùng để giúp người khó khăn, góp quỹ khuyến học của họ, trồng một cây xanh nhân ngày giỗ – và thưa với ông bà về việc đó.
• Đốt an toàn nếu vẫn đốt: dùng chậu kim loại, chỗ thoáng, xa vật dễ cháy, có nước bên cạnh, dập tàn kỹ; không đốt ở ban công kín, không đốt trên vỉa hè.
• Nói chuyện trong gia đình: người trẻ có thể giải thích nguồn gốc tục, lời khuyến nghị của nhà chùa, nhưng nên tôn trọng cảm xúc của người lớn, nhất là khi có người thân mới mất.

Góc nhìn hôm nay

Tục thờ tổ tiên của người Việt đã tồn tại qua nhiều biến đổi: từ ruộng hương hoả đến bàn thờ trong căn hộ, từ bài vị chữ Hán đến ảnh thờ. Vàng mã là một lớp khá muộn so với lõi của tục, và cũng là lớp dễ thay đổi nhất. Bỏ bớt vàng mã không làm "mất gốc": cái gốc là nhớ ông bà, giữ bàn thờ sạch, giữ ngày giỗ, giữ nếp nhà.

Muốn tìm hiểu thêm: Toan Ánh Nếp cũ – Tín ngưỡng Việt Nam; các nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian của Ngô Đức Thịnh; thông báo của ban quản lý các di tích lớn mỗi mùa lễ hội.