Hát Xoan là lối hát mùa xuân của vùng đất Tổ Phú Thọ, vốn hát ở cửa đình để thờ Vua Hùng và thành hoàng làng, nên dân gian còn gọi là "hát cửa đình". Mỗi canh hát Xoan đi qua ba chặng: hát nghi lễ dâng thần, hát "quả cách" kể chuyện làng, rồi hát hội cho trai gái đối đáp. Năm 2011 UNESCO ghi Hát Xoan vào Danh sách di sản phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp; năm 2017 chuyển sang Danh sách đại diện — lần đầu một di sản của Việt Nam được rút khỏi diện khẩn cấp.
Xoan là gì, sao lại gắn với Vua Hùng
Về tên gọi, có ý kiến cho rằng "xoan" là cách đọc chệch của "xuân", vì lối hát này chỉ diễn vào mùa xuân, từ sau Tết đến hết tháng Hai âm lịch. Có những cách giải thích khác; giới nghiên cứu chưa thống nhất. Điều chắc chắn là: Xoan gắn với mùa, với đình và với lễ.
Về nguồn gốc, lời kể dân gian các làng Xoan đặt khởi đầu lối hát vào thời các vua Hùng — có bản kể rằng vua Hùng hoặc một bà phi của vua dạy dân hát để mừng xuân, cầu mùa. Đó là truyền thuyết, không thể kiểm chứng. Nhưng chính việc các làng tin rằng mình hát cho Vua Hùng nghe đã định hình nội dung của Xoan: phần lễ luôn mở đầu bằng những bài dâng Vua Hùng và thành hoàng làng, trước khi tới phần vui.
Bốn phường Xoan gốc
Xoan được tổ chức theo phường — một nhóm người cùng làng giữ lối hát, có lệ, có người đứng đầu. Bốn phường Xoan gốc nằm ở vùng Việt Trì ngày nay (thuộc các xã cũ Kim Đức và Phượng Lâu):
- Phường An Thái
- Phường Phù Đức
- Phường Kim Đái
- Phường Thét
Mùa xuân, các phường không chỉ hát ở đình làng mình mà còn đi hát ở nhiều làng khác trong vùng, đến cửa đình nào thì dâng thần của đình ấy. Nhờ lối "hát rong theo đình" mà Xoan lan khắp một vùng trung du chứ không bó trong bốn làng.
Ai làm gì trong một phường
| Vai | Là ai | Việc trong canh hát |
|---|---|---|
| Trùm | Người đứng đầu phường, thường là nam giới lớn tuổi, thạo lệ | Dẫn lễ, giữ trống, điều khiển trình tự, truyền nghề |
| Kép | Nam giới trong phường | Hát, gõ phách, đánh trống, đối đáp với đào |
| Đào | Nữ giới, thường là các cô gái trẻ | Hát, múa, giữ phần lời chính trong nhiều bài |
Nhạc cụ rất ít: trống và phách là chính. Cái hay của Xoan nằm ở giọng hát, ở lối hát xướng – xô (một người xướng, cả nhóm đáp) và ở những động tác múa đơn giản của đào, tay cầm quạt hoặc giữ nhịp phách.
Ba chặng của một canh hát Xoan
Chặng một: hát nghi lễ
Đây là phần thờ. Phường đứng trước hậu cung của đình, hướng vào chỗ thần ngự, hát những bài dâng lễ: mời thần, dâng hương, dâng rượu, ca ngợi công đức vua Hùng và thành hoàng. Không khí trang nghiêm, lời hát cổ, nhiều chữ Hán Việt. Người xem chỉ đứng nghe, không tham gia.
Chặng hai: hát quả cách
"Quả cách" là những bài hát có tích, có cảnh, thường được kể là mười bốn quả cách. Mỗi quả cách là một khúc ngắn mô phỏng đời sống làng: bắt cá, hái lộc, đúc bụt, xin hoa… Tên các quả cách như Mó cá, Đánh cá, Hái lộc, Xin huê nói thẳng việc người làng làm quanh năm. Đây là phần chuyển tiếp: vẫn trong lễ, nhưng đã gần đời thường, đã vui.
Chặng ba: hát hội
Khi phần lễ xong, sân đình mở cho hát hội: trai gái đối đáp, hát giao duyên, hát đúm. Dân làng xem và có thể góp lời. Đây là phần ồn ào, tình tứ nhất — và cũng là lý do Xoan sống được trong làng: lễ giữ thần, hội giữ người.
Từ "khẩn cấp" đến "đại diện": mốc thời gian
| Năm | Mốc |
|---|---|
| Nửa đầu thế kỷ 20 | Xoan còn diễn hằng năm ở đình các làng vùng Việt Trì, Lâm Thao |
| Giữa – cuối thế kỷ 20 | Xoan thưa dần; nhiều phường gần như ngừng hát, chỉ còn trong trí nhớ người già |
| 11/2011 | UNESCO ghi Hát Xoan Phú Thọ vào Danh sách di sản phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp (phiên họp ở Bali, Indonesia) |
| 2011–2017 | Phú Thọ triển khai chương trình bảo vệ: truyền dạy, khôi phục phường, mở câu lạc bộ ở nhiều làng, đưa Xoan vào trường học |
| 12/2017 | UNESCO chuyển Hát Xoan sang Danh sách di sản phi vật thể đại diện của nhân loại (phiên họp ở Jeju, Hàn Quốc) |
"Cần bảo vệ khẩn cấp" nghĩa là di sản đứng trước nguy cơ mất hẳn: người biết hát đã rất già, người trẻ không học, các canh hát không còn diễn ở đình. Việc chuyển sang danh sách đại diện sau sáu năm là ghi nhận rằng nguy cơ ấy đã lùi: có thêm người hát, phường được khôi phục, Xoan quay về sân đình.
Xoan khác quan họ, ca trù ở đâu
Người mới nghe hay đặt Xoan cạnh hai lối hát nổi tiếng hơn của Bắc Bộ. So nhanh để khỏi nhầm:
| Hát Xoan | Quan họ Bắc Ninh | Ca trù | |
|---|---|---|---|
| Gắn với | Thờ Vua Hùng, thành hoàng; mùa xuân | Kết chạ giữa các làng, hội xuân | Không gian thưởng thức của nho sĩ, đình, nhà riêng |
| Nơi hát gốc | Cửa đình, trước hậu cung | Nhà chứa quan họ (nhà của làng đón bạn hát), sân đình, trên thuyền, trên đồi | Giáo phường, đình, nhà hát ả đào |
| Tổ chức | Phường: trùm, kép, đào | Bọn quan họ liền anh, liền chị | Đào nương, kép đàn, quan viên cầm chầu |
| Phần nghi lễ | Bắt buộc mở đầu | Có nhưng không phải trung tâm | Có lối hát thờ ở cửa đình, nhưng phần lớn là thưởng thức |
Điểm riêng của Xoan là cái khung thờ: không có phần dâng thần thì không thành một canh Xoan. Đó cũng là lý do Xoan được nhắc trong cùng hồ sơ với tín ngưỡng thờ Hùng Vương — hai di sản UNESCO của Phú Thọ đứng dựa vào nhau.
Xoan và đền Hùng ngày nay
Trong mùa lễ hội đền Hùng, các câu lạc bộ Xoan thường biểu diễn trong khu di tích và ở các đình làng quanh đất Tổ. Đây là cách dễ nhất để nghe Xoan — nhưng cũng là cách "sân khấu hoá" nhất. Muốn nghe Xoan trong bối cảnh gốc, nên hỏi thăm lịch hát ở đình các làng Xoan vào tháng Giêng, tháng Hai âm lịch: hát trước hậu cung, có trùm, có lễ, đúng ba chặng.
Một chi tiết đáng tìm khi đến: lời hát Xoan nhiều đoạn nhắc tên đất, tên làng vùng Phú Thọ. Nghe kỹ sẽ thấy Xoan không chỉ "thờ vua Hùng" một cách chung chung, mà còn vẽ lại địa lý một vùng — ruộng, sông, đình — như một bản đồ bằng lời.
Góc nhìn hôm nay: nghe Xoan, đọc Xoan
- Đến đình làng Xoan vào mùa xuân: hỏi trước ban quản lý di tích hoặc chính quyền địa phương về lịch hát; đến sớm để xem phần nghi lễ đầu, đừng chỉ chờ phần hội.
- Xem hồ sơ UNESCO: trang ich.unesco.org có video giới thiệu Hát Xoan Phú Thọ, hữu ích cho giáo viên dạy văn hoá địa phương.
- Nghe theo chặng: lần đầu nghe nên chú ý chặng quả cách — dễ hiểu, có cảnh, có tích, là cửa vào tốt nhất cho người chưa quen.
- Tôn trọng không gian lễ: phần nghi lễ hát trước hậu cung; không chen lên chụp ảnh, không đứng chắn giữa phường và chỗ thần ngự.
Câu hỏi thường gặp
Hát Xoan là gì?
Hát Xoan là lối hát mùa xuân của Phú Thọ, diễn ở cửa đình để thờ Vua Hùng và thành hoàng làng, rồi chuyển sang hát hội. Xoan do các phường giữ, có trùm, kép và đào, nhạc cụ chủ yếu là trống và phách.
Hát Xoan được UNESCO công nhận năm nào?
Năm 2011, Hát Xoan Phú Thọ được ghi vào Danh sách di sản phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Năm 2017, UNESCO chuyển Hát Xoan sang Danh sách di sản phi vật thể đại diện của nhân loại.
Bốn phường Xoan gốc là những phường nào?
Bốn phường Xoan gốc là An Thái, Phù Đức, Kim Đái và Thét, nằm ở vùng Việt Trì, Phú Thọ ngày nay. Mùa xuân các phường đi hát ở đình nhiều làng trong vùng.
Hát Xoan có mấy chặng?
Ba chặng: hát nghi lễ dâng Vua Hùng và thành hoàng; hát quả cách — những khúc có tích mô phỏng đời sống làng; và hát hội, khi trai gái đối đáp giao duyên.
Quả cách trong hát Xoan là gì?
Quả cách là những bài hát có tích, có cảnh, thường được kể là mười bốn quả, như Mó cá, Đánh cá, Hái lộc, Xin huê. Chúng là phần chuyển tiếp giữa nghi lễ trang nghiêm và hát hội vui vẻ.