Giỗ Tổ Hùng Vương 10 tháng 3: vì sao chọn ngày này, nghỉ lễ từ năm nào

Giỗ Tổ Hùng Vương là ngày 10 tháng Ba âm lịch. Không có ghi chép đáng tin nào cho biết vua Hùng mất đúng ngày này; đó là ngày được chọn làm ngày giỗ chung, và theo tư liệu của Khu di tích lịch sử Đền Hùng, việc chọn ngày mùng 10 được định ra năm 1917, thời Khải Định. Gần một thế kỷ sau, Bộ luật Lao động sửa đổi năm 2007 đưa Giỗ Tổ thành ngày nghỉ lễ hưởng nguyên lương của người lao động trên cả nước.

Trước năm 1917, đền Hùng giỗ thế nào

Việc thờ các vua Hùng ở núi Nghĩa Lĩnh có từ lâu trước thế kỷ 20. Ngọc phả Hùng Vương — theo truyền bản ghi soạn năm Hồng Đức thứ nhất (1470), nay chỉ còn các bản sao chép muộn — chép rằng triều đình giao cho dân các làng quanh núi lo hương khói và được miễn một số sưu dịch. Các triều Lê, Nguyễn có lệ ban sắc, cử quan về tế ở đền Hùng.

Nhưng ở tầng làng xã, mỗi làng quanh núi có lệ hội riêng, ngày giờ không thống nhất. Mùa xuân, các làng rước kiệu, hát Xoan, mở hội vào những ngày khác nhau theo lệ cũ của làng mình. "Giỗ Tổ" lúc ấy chưa phải một ngày cố định chung, càng chưa phải ngày của cả nước.

Mốc 1917: chọn mùng 10 tháng Ba

Theo tư liệu của khu di tích và nhiều sách địa chí Phú Thọ, năm 1917 (Khải Định năm thứ hai), quan Tuần phủ Phú Thọ trình lên Bộ Lễ đề nghị lấy ngày 10 tháng Ba âm lịch hằng năm làm ngày tế chung ở đền Hùng. Đề nghị được chấp thuận; từ đó mùng 10 tháng Ba trở thành ngày quốc tế — chữ "quốc tế" ở đây là "lễ tế của nhà nước", không phải nghĩa "quốc tế" ngày nay.

Vì sao là mùng 10? Không có văn bản nào giải thích chắc chắn. Cách hiểu phổ biến là: đây là khoảng giữa mùa hội xuân của vùng, thời tiết đã ấm, đồng áng tạm rảnh sau vụ cấy, các làng vốn đã mở hội quanh những ngày này. Chọn một ngày để gom các lệ tế lẻ thành một lễ chung. Một số người còn giải thích theo ngũ hành hay số học — những cách giải đó là suy diễn về sau, nên đọc như lời bàn, không phải lý do gốc.

Cũng vào khoảng đầu thế kỷ 20, nhiều hạng mục ở đền Hùng được tu bổ, cổng đền được dựng lại. Ngày giỗ thống nhất và khu đền được chỉnh trang đi cùng nhau, khiến đền Hùng dần thành điểm hướng về của người từ nhiều nơi, không chỉ của làng quanh núi.

Mốc 2007: thành ngày nghỉ lễ

Trong suốt thế kỷ 20, Giỗ Tổ được tổ chức ở đền Hùng với quy mô ngày càng lớn, nhưng chưa phải ngày nghỉ chính thức của người lao động. Ngày 2/4/2007, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Lao động, trong đó thêm ngày Giỗ Tổ Hùng Vương (10/3 âm lịch) vào danh sách ngày nghỉ lễ hưởng nguyên lương. Giỗ Tổ năm Đinh Hợi 2007 là lần đầu người lao động cả nước được nghỉ ngày này. Các Bộ luật Lao động sau đó vẫn giữ quy định này.

Vì ngày 10 tháng Ba âm lịch rơi vào khoảng giữa tháng Tư đến đầu tháng Năm dương lịch, có năm nó nằm sát dịp 30/4 – 1/5, tạo thành kỳ nghỉ dài. Khi ngày Giỗ Tổ trùng ngày nghỉ hằng tuần, người lao động được nghỉ bù theo quy định.

Dòng thời gian tóm tắt

Giỗ Tổ khác lễ hội đền Hùng ở chỗ nào

Hai cụm từ này hay bị dùng lẫn, nhưng nói đúng thì chúng không trùng nhau.

• Giỗ Tổ là một ngày: mùng 10 tháng Ba âm lịch, với nghi lễ trung tâm là lễ dâng hương tưởng niệm ở đền Thượng vào buổi sáng. Đó là phần "giỗ" — tưởng nhớ, trang nghiêm, giống tinh thần ngày giỗ trong một gia đình.
• Lễ hội đền Hùng là cả một mùa: thường khai hội từ những ngày đầu tháng Ba âm lịch, kéo dài tới sau ngày chính. Có rước kiệu của các làng, hát Xoan, đánh trống đồng, thi gói bánh chưng – giã bánh giầy, các hoạt động văn hoá, triển lãm. Đó là phần "hội" — vui, đông, mở.

Thêm một điểm ít người để ý: tỉnh Phú Thọ thường tổ chức theo nhịp năm chẵn – năm lẻ. Vào những năm "chẵn" (năm có số cuối là 0 hoặc 5), lễ hội được tổ chức ở quy mô quốc gia với sự tham gia của các bộ, ngành trung ương; những năm còn lại do tỉnh chủ trì. Năm chẵn thường đông và nhiều hoạt động hơn.

Vì sao một ngày giỗ lại thành ngày của cả nước

Trong gia đình Việt, ngày giỗ là lúc con cháu ở xa cũng cố về. Giỗ Tổ áp đúng tâm lý ấy lên cả cộng đồng: nếu người Việt coi nhau là "đồng bào" — cùng một bọc sinh ra theo truyền thuyết — thì phải có một ngày giỗ chung. Chọn một ngày cố định, gắn với một quả núi cụ thể, biến một khái niệm trừu tượng thành chỗ để đến và ngày để nhớ.

Đó cũng là lý do Giỗ Tổ đứng riêng giữa các ngày lễ. Nó không gắn với một tôn giáo nào, không thuộc riêng một làng hay một dòng họ. Người theo đạo Phật, đạo Thiên Chúa hay không theo đạo nào đều có thể về đền Hùng mà không phải đặt câu hỏi "mình có thuộc về đây không".

Góc nhìn hôm nay: dùng ngày nghỉ Giỗ Tổ thế nào

• Về đền Hùng: nếu muốn dự lễ chính, chuẩn bị tinh thần đi bộ xa và đứng lâu; nếu muốn thăm cho thong thả, đi một tuần trước hoặc sau Giỗ Tổ.
• Ở địa phương mình: nhiều tỉnh, thành có đền thờ Vua Hùng và tổ chức dâng hương cùng ngày — xem thông báo của địa phương.
• Trong gia đình: một bữa cơm có bánh chưng, một buổi kể cho con nghe vì sao hôm nay được nghỉ — đơn giản nhưng giữ đúng tinh thần "giỗ".
• Đọc thêm: phần Ngoại kỷ trong Đại Việt sử ký toàn thư để thấy sử cũ chép về Hùng Vương ra sao; tư liệu của Khu di tích lịch sử Đền Hùng để biết lịch lễ từng năm.