Đền Hùng ở đâu, đi thế nào: đền Hạ, đền Trung, đền Thượng, đền Giếng

Đền Hùng nằm trên núi Nghĩa Lĩnh (dân quen gọi núi Hùng), thuộc khu vực Việt Trì, tỉnh Phú Thọ, cách trung tâm Hà Nội chừng 80–90 km về phía tây bắc. Lối thăm thông thường đi từ chân núi lên đỉnh rồi vòng xuống: đền Hạ và chùa Thiên Quang – đền Trung – đền Thượng – lăng Hùng Vương – rồi xuống đền Giếng ở sườn phía đông nam. Đi bộ thong thả, đọc bia và ngắm cảnh, một vòng mất khoảng hai đến ba tiếng.

Đền Hùng ở đâu và vì sao gọi là "đất Tổ"

Núi Nghĩa Lĩnh không cao, chỉ khoảng 175 m, nhưng đứng riêng giữa một vùng đồi thấp, nhìn xuống ngã ba sông nơi sông Lô, sông Thao (khúc sông Hồng thượng nguồn) và sông Đà gặp nhau. Theo truyền thuyết và theo cách người Việt nhiều đời ghi nhớ, vùng này là đất đóng đô của các vua Hùng, nước Văn Lang. Vì thế cả cụm di tích được gọi là "đất Tổ", và ngày giỗ ở đây được coi là giỗ chung của cả cộng đồng.

Khu di tích lịch sử Đền Hùng là di tích quốc gia đặc biệt trong đợt xếp hạng đầu tiên năm 2009. Hai làng sở tại là Vi và Trẹo (thuộc xã Hy Cương cũ) nhiều đời giữ việc hương khói; theo Ngọc phả Hùng Vương — bản truyền lại ghi soạn thời Hồng Đức (1470), nay chỉ còn các bản sao chép muộn — dân làng quanh núi được miễn sưu dịch để lo việc thờ. Chi tiết miễn sưu nên hiểu là "theo ngọc phả", không phải văn bản hành chính còn bản gốc.

Đi Đền Hùng thế nào

Từ Hà Nội, cách phổ biến là theo cao tốc Nội Bài – Lào Cai, rẽ ra nút giao về Phú Thọ, đi thêm vài cây số là tới cổng khu di tích. Xe khách tuyến Hà Nội – Việt Trì chạy thường xuyên; tàu hoả tuyến Hà Nội – Lào Cai có dừng ga Việt Trì, từ ga đi taxi hoặc xe ôm khoảng mười mấy cây số. Lịch xe, giờ mở cửa và quy định gửi xe thay đổi theo mùa, đặc biệt dịp Giỗ Tổ — nên xem trang của Khu di tích lịch sử Đền Hùng hoặc hỏi ban quản lý trước ngày đi.

Ngày thường, xe được vào sâu tới bãi gần chân núi. Vào cao điểm tháng Ba âm lịch, phương tiện cá nhân thường phải gửi ở các bãi xa, đi tiếp bằng xe trung chuyển hoặc đi bộ. Đi từ sáng sớm là cách đơn giản nhất để tránh đông và tránh nắng.

Đi theo thứ tự nào: bảng tóm tắt các điểm

Thứ tự này không phải luật. Đó là lối người đi lễ quen dùng vì nó theo đường bậc đá liền mạch: lên một sườn, xuống sườn kia, không phải quay lại. Người già hoặc có trẻ nhỏ có thể đi ngược, hoặc chỉ lên đền Thượng rồi xuống, bỏ bớt đoạn đường.

Từng điểm xem gì

Đền Hạ và chùa Thiên Quang

Đền Hạ là ngôi đền đầu tiên sau đoạn bậc đầu. Truyền thuyết của vùng đặt chuyện Mẹ Âu Cơ sinh bọc trăm trứng ở đây, nên nhiều người dừng lâu ở đền này. Câu chuyện bọc trăm trứng là truyền thuyết lập quốc, chép trong Lĩnh Nam chích quái và phần Ngoại kỷ của Đại Việt sử ký toàn thư; ghi nhận nó như một ký ức cộng đồng, không phải như ghi chép sự kiện.

Sát bên là chùa Thiên Quang. Có một ngôi chùa trong khu đền thờ tổ là chuyện bình thường ở miền Bắc: đền thờ người có công, chùa thờ Phật, hai thứ sống cạnh nhau hàng trăm năm. Muốn hiểu sâu hơn sự khác nhau giữa chùa và đền, đọc thêm phần phân biệt chùa – đình – đền ở các trang chuyên về chùa; ở đây chỉ cần biết hai nơi thờ hai đối tượng khác nhau.

Đền Trung

Đền Trung nằm ở lưng chừng núi, nhỏ và mộc. Tương truyền đây là chỗ các vua Hùng cùng Lạc hầu, Lạc tướng (các chức quan trong truyền thuyết Văn Lang) bàn việc nước. Đền Trung cũng được gắn với tích Lang Liêu dâng bánh chưng, bánh giầy — vì thế trong mùa lễ, bánh chưng bánh giầy thường xuất hiện trên mâm lễ của khu này. Từ sân đền nhìn xuống là tán rừng cọ, rừng lim trồng nhiều đời — đoạn đẹp nhất để nghỉ chân.

Đền Thượng và lăng Hùng Vương

Đền Thượng ở trên đỉnh, là nơi diễn ra lễ dâng hương chính sáng mùng 10 tháng Ba. Trong đền có bức hoành phi bốn chữ "Nam Việt triệu tổ" (南越肇祖), nghĩa là "ông tổ mở đầu nước Nam Việt" — chữ "Nam Việt" ở đây là cách gọi chung đất người Việt phương Nam theo lối văn tự xưa, không phải nước Nam Việt của Triệu Đà. Đứng trước hoành phi này mới thấy rõ người xưa muốn nói gì khi gọi Hùng Vương là tổ.

Ngoài sân có cột đá được gọi là "cột đá thề". Lời kể dân gian nói Thục Phán (An Dương Vương), sau khi được vua Hùng nhường ngôi, dựng đá thề giữ đền thờ họ Hùng. Đó là truyền thuyết; cột đá hiện nay là dấu tích để tưởng niệm. Đi thêm một quãng ngắn là lăng Hùng Vương, nơi tương truyền là mộ vua Hùng thứ sáu, xây lại kiểu lăng vuông có mái.

Đền Giếng

Từ lăng theo bậc xuống sườn đông nam sẽ tới đền Giếng. Đền thờ hai công chúa con vua Hùng là Tiên Dung và Ngọc Hoa; lời kể của vùng nói hai bà thường soi bóng chải tóc bên giếng. Giếng Ngọc nằm ngay trong đền, nước trong quanh năm. Nhiều người lấy nước giếng rửa mặt như một cách lấy may — đó là tục của người đi lễ; điều đáng làm hơn là nhìn xem giếng được kè đá, giữ sạch thế nào, vì giếng là thứ giữ cả một quả núi có nước.

Những điểm nên ghé thêm quanh khu di tích

• Bảo tàng Hùng Vương ở gần chân núi: trưng bày hiện vật khảo cổ thời đại đồ đồng ở vùng trung du — trống đồng, rìu, đồ gốm. Đây là nơi tách bạch được phần khảo cổ khỏi phần truyền thuyết.
• Đền Tổ Mẫu Âu Cơ và đền Quốc Tổ Lạc Long Quân: hai công trình dựng mới đầu thế kỷ 21 trên các quả đồi lân cận trong khu di tích, quy mô lớn, lối đi rộng — hợp với người không leo được nhiều bậc.
• Ngã ba Bạch Hạc: cách đền Hùng không xa, nơi hợp lưu ba sông, có thể ghé buổi chiều để hiểu vì sao vùng này được chọn làm đất thiêng.

Đi lễ đền Hùng: vài điều nên biết

• Trang phục: kín đáo, giày dép đế bám vì bậc đá có thể trơn sau mưa xuân.
• Lễ vật: không bắt buộc. Một nén hương, một bó hoa, hay chỉ đứng lặng một phút là đủ. Ban quản lý nhiều năm nay khuyến khích không đặt tiền lẻ lên ban thờ, không đốt vàng mã trong khu đền; nếu có công đức thì bỏ vào hòm và hỏi ban quản lý về cách làm.
• Lời khấn: không cần chép bài văn dài. Một lời khấn gọn gồm xưng tên – nói vì sao mình đến – cảm tạ tổ tiên, nói bằng lời của mình, là đúng tinh thần một buổi viếng tổ.
• Trẻ em: trước khi đi kể cho con về các điểm sẽ qua; lên tới đền Thượng cho con tìm bức hoành phi, xuống đền Giếng cho con xem giếng. Có việc để tìm thì leo núi không còn mệt.
• Thời gian: ngày thường, buổi sáng là đẹp nhất. Ngày 9 và 10 tháng Ba âm lịch đông nhất trong năm.

Góc nhìn hôm nay: đi đền Hùng để mang về điều gì

Đền Hùng không có những toà điện đồ sộ hay pho tượng nổi tiếng. Cái đáng xem là cách một quả núi nhỏ được giữ làm nơi tưởng nhớ suốt nhiều thế kỷ: mỗi ngôi đền gắn một đoạn ký ức, đường bậc nối chúng thành một câu chuyện liền mạch từ khi sinh ra (đền Hạ) đến khi làm vua (đền Trung, đền Thượng), khi mất (lăng) và con cháu (đền Giếng).

Muốn đọc tiếp trước khi đi: Lĩnh Nam chích quái (truyện Hồng Bàng), phần Ngoại kỷ Đại Việt sử ký toàn thư, và mục Phú Thọ trong Đại Nam nhất thống chí. Ở hiện trường, nên giữ thói quen hỏi nhân viên ban quản lý về các mốc trùng tu — nhiều hạng mục được tu bổ qua các thời, và biết công trình nào cũ, công trình nào mới làm buổi thăm có ý nghĩa hơn.