"Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ" được UNESCO ghi vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại tháng 12/2012, tại phiên họp thứ bảy của Uỷ ban liên chính phủ về Công ước 2003, họp ở Paris. Thứ được ghi danh không phải ngôi đền hay quả núi, mà là một thực hành của cộng đồng: cách các làng ở Phú Thọ nhiều đời thờ các vua Hùng như tổ tiên chung, với lễ tế, rước kiệu, hát Xoan và những người giữ đền. Đó là chỗ khác hẳn giữa di sản phi vật thể với di tích.
Di sản phi vật thể khác di sản thế giới thế nào
Người ta hay nói gọn "đền Hùng là di sản UNESCO". Câu đó dễ gây hiểu nhầm. UNESCO có hai hệ danh hiệu khác nhau:
| Di sản thế giới (Công ước 1972) | Di sản văn hoá phi vật thể (Công ước 2003) | |
|---|---|---|
| Ghi nhận cái gì | Địa điểm, công trình, cảnh quan | Tập quán, nghi lễ, nghệ thuật trình diễn, tri thức |
| Ví dụ ở Việt Nam | Hoàng thành Thăng Long, Quần thể Tràng An, Vịnh Hạ Long | Nhã nhạc cung đình Huế, Hội Gióng, Hát Xoan, Thờ cúng Hùng Vương |
| Ai "giữ" di sản | Cơ quan quản lý di tích | Cộng đồng thực hành — người dân, nghệ nhân, thủ từ |
| Ở đền Hùng | Khu đền không phải di sản thế giới | Việc thờ cúng Hùng Vương là di sản phi vật thể |
Khu đền trên núi Nghĩa Lĩnh có danh hiệu riêng trong nước: di tích quốc gia đặc biệt (2009). Còn danh hiệu UNESCO năm 2012 nói về con người và việc họ làm: dâng hương, tế lễ, rước kiệu, kể chuyện, hát, giữ đền.
Hồ sơ ghi nhận những gì
Đọc phần mô tả của hồ sơ trên trang di sản phi vật thể của UNESCO (ich.unesco.org, mục "Worship of Hùng kings in Phú Thọ"), có thể tóm lại bốn lớp:
- Đối tượng thờ: các vua Hùng, được cộng đồng coi là tổ tiên lập nước, cùng những nhân vật gắn với thời Hùng trong truyền thuyết địa phương — các công chúa, tướng lĩnh, người có công dạy dân làm ăn.
- Nơi thờ: không chỉ đền Hùng mà cả mạng lưới đình, đền, miếu ở nhiều làng Phú Thọ thờ các vua Hùng và nhân vật thời Hùng. Hồ sơ nhấn mạnh tính rải khắp làng xã, chứ không chỉ là một trung tâm.
- Thực hành: lễ Giỗ Tổ 10/3 âm lịch ở đền Hùng; lễ hội của từng làng; rước kiệu; các trò diễn và lối hát gắn với tích thời Hùng, nổi bật là hát Xoan.
- Người thực hành: dân các làng, những người giữ đền (thủ từ), các phường Xoan, các gia đình nhiều đời gắn với việc thờ.
Ý được nhắc lại nhiều nhất trong hồ sơ và trong các bài viết đi kèm là: tín ngưỡng này thể hiện lòng biết ơn tổ tiên và sự gắn kết cộng đồng ở tầm quốc gia — mở rộng thờ cúng tổ tiên từ gia đình, dòng họ lên cả cộng đồng người Việt.
Cộng đồng nào giữ di sản này
Khi nói "cộng đồng", hồ sơ UNESCO không nói chung chung "người Việt". Nó chỉ cụ thể các làng ở Phú Thọ, nơi việc thờ Vua Hùng là chuyện hằng năm, có người lo, có lệ, có ngày.
- Làng Vi, làng Trẹo (vùng xã Hy Cương cũ, dưới chân núi Nghĩa Lĩnh): hai làng sở tại, theo ngọc phả và lệ cũ là nơi lo hương khói đền Hùng.
- Các làng quanh đất Tổ: mỗi mùa hội đều rước kiệu về đền Hùng, mỗi làng một kiệu, một đoàn tế.
- Bốn phường Xoan gốc An Thái, Phù Đức, Kim Đái, Thét: giữ lối hát thờ Vua Hùng ở cửa đình.
- Những làng có đình, miếu thờ nhân vật thời Hùng: Hiền Lương với đền Mẫu Âu Cơ, Hy Cương, Lâm Thao, Tam Nông… mỗi nơi giữ một mảnh truyền thuyết riêng.
Đây là điểm quan trọng nhất của danh hiệu: nếu các làng thôi tế, phường Xoan thôi hát, thì dù đền vẫn đẹp, di sản phi vật thể ấy cũng mất. UNESCO ghi danh để khuyến khích giữ người và việc làm, không phải giữ gạch đá.
Vì sao gọi là "thờ Quốc tổ"
Người Việt thờ cúng tổ tiên trong nhà, thờ tổ họ ở nhà thờ họ, thờ thành hoàng ở đình làng. Thờ Hùng Vương là tầng trên cùng của chuỗi ấy: tổ tiên của cả cộng đồng. Chữ "Quốc tổ" — tổ của nước — nói đúng tầng này.
Một điều nên lưu ý: thờ cúng tổ tiên trong gia đình Việt không có danh hiệu UNESCO riêng. Danh hiệu năm 2012 chỉ dành cho tín ngưỡng thờ Hùng Vương gắn với Phú Thọ. Các bài viết nói "thờ cúng tổ tiên của người Việt là di sản UNESCO" là nhầm.
Những di sản UNESCO gần gũi để đặt cạnh nhau
| Năm | Di sản phi vật thể | Liên quan thế nào |
|---|---|---|
| 2010 | Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc | Thánh Gióng, theo truyền thuyết, đánh giặc thời Hùng Vương thứ sáu |
| 2011 → 2017 | Hát Xoan Phú Thọ | Lối hát thờ Vua Hùng; từ danh sách cần bảo vệ khẩn cấp chuyển sang danh sách đại diện |
| 2012 | Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ | Bài này |
| 2015 | Nghi lễ kéo co (hồ sơ đa quốc gia) | Có kéo co ngồi ở đền Trấn Vũ, Thạch Bàn, Long Biên, Hà Nội |
| 2016 | Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ | Một tín ngưỡng khác của người Việt, không cùng hệ thờ Hùng Vương |
Sau danh hiệu: điều gì thay đổi
Danh hiệu UNESCO kèm cam kết của nhà nước và cộng đồng: kiểm kê di tích thờ Hùng Vương, phục dựng lễ hội làng, truyền dạy hát Xoan, đưa nội dung về đất Tổ vào giáo dục địa phương. Phú Thọ định kỳ báo cáo việc bảo vệ di sản. Ở mức làng, nhiều lễ rước, lễ tế đã mai một được khôi phục dựa trên trí nhớ của các cụ cao tuổi và tư liệu thần tích.
Mặt trái quen thuộc của mọi di sản nổi tiếng cũng có: lượng khách tăng, mùa lễ đông nghẹt, áp lực lên các làng nhỏ. Cách các làng giữ phần lễ trang nghiêm giữa phần hội ồn ào là chuyện cần thời gian mới trả lời được.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu di sản này ở đâu
- Trang UNESCO ich.unesco.org: tìm "Worship of Hùng kings in Phú Thọ" — có mô tả, ảnh, video giới thiệu do hồ sơ cung cấp.
- Bảo tàng Hùng Vương dưới chân núi Nghĩa Lĩnh: hiện vật khảo cổ và tư liệu về thực hành tín ngưỡng.
- Một làng có lễ rước kiệu: thay vì chỉ lên đền Hùng, hỏi ban quản lý về các làng rước kiệu, về làng xem lúc họ chuẩn bị kiệu — đó mới là "di sản" theo đúng nghĩa UNESCO.
- Sách: các công trình về tín ngưỡng dân gian của Ngô Đức Thịnh; tư liệu của Viện Nghiên cứu Văn hoá về thờ Hùng Vương.
Câu hỏi thường gặp
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO công nhận năm nào?
Năm 2012, tại phiên họp tháng 12 của Uỷ ban liên chính phủ về Công ước 2003 ở Paris. Di sản được ghi vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại với tên "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ".
Đền Hùng có phải di sản thế giới không?
Không. Khu đền Hùng là di tích quốc gia đặc biệt của Việt Nam. Thứ được UNESCO ghi danh là tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương — một di sản phi vật thể, tức thực hành của cộng đồng, không phải công trình.
Thờ cúng tổ tiên có phải di sản UNESCO không?
Thờ cúng tổ tiên trong gia đình người Việt không có danh hiệu UNESCO riêng. Danh hiệu năm 2012 chỉ dành cho tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ, có thể hiểu là tầng cao nhất của thờ cúng tổ tiên.
Ai là người giữ tín ngưỡng thờ Hùng Vương?
Theo hồ sơ, đó là cộng đồng các làng ở Phú Thọ: dân làng sở tại quanh đền Hùng, các làng rước kiệu, các phường Xoan, những người giữ đền và các làng có đình, miếu thờ nhân vật thời Hùng.
Vì sao Hùng Vương được gọi là Quốc tổ?
Vì người Việt coi các vua Hùng là tổ tiên chung của cả cộng đồng, đứng trên tổ tiên gia đình và dòng họ. "Quốc tổ" nghĩa là tổ của nước, gắn với ý niệm "đồng bào" — cùng một bọc sinh ra.