Lễ hội đền Hùng: rước kiệu, dâng hương, phần hội và cách đi tránh đông

Lễ hội đền Hùng diễn ra trong khoảng mười ngày đầu tháng Ba âm lịch ở khu di tích núi Nghĩa Lĩnh, Phú Thọ. Hai nghi thức chính là lễ rước kiệu của các làng quanh đền, thường vào ngày mùng 9, và lễ dâng hương tưởng niệm các vua Hùng ở đền Thượng sáng mùng 10. Xung quanh là phần hội: hát Xoan, đánh trống đồng, đua thuyền, thi gói bánh chưng giã bánh giầy. Muốn tránh đông, đi trước mùng 5 hoặc sau mùng 12 tháng Ba, và luôn đi từ sáng sớm.

Lịch các ngày: đọc thế nào cho đúng

Lịch cụ thể do Ban tổ chức công bố từng năm, có thay đổi theo năm chẵn (quy mô quốc gia) và năm lẻ (do tỉnh tổ chức). Khung chung thường như sau:

Lời khuyên thực tế: xem thông báo chính thức của Khu di tích lịch sử Đền Hùng và tỉnh Phú Thọ khoảng hai tuần trước. Các tin trên mạng xã hội hay chép lịch của năm trước.

Phần lễ: rước kiệu các làng

Rước kiệu là nghi thức có gốc rễ sâu nhất, vì nó đến từ lệ làng chứ không phải từ chương trình của ban tổ chức. Trước năm 1917, mỗi làng quanh núi vốn mở hội riêng; khi ngày 10 tháng Ba thành ngày tế chung, các làng gom về đền Hùng bằng cách rước kiệu lên núi.

Mỗi làng (nay là các xã, phường quanh khu di tích) chuẩn bị một đoàn rước: kiệu đặt lễ vật, phường bát âm, cờ hội, đội tế, người mặc áo lễ. Lễ vật thường có bánh chưng, bánh giầy, xôi, hương hoa. Các đoàn đi theo thứ tự được sắp, lên đền Thượng làm lễ rồi về.

Điều đáng xem không chỉ là lúc kiệu lên núi. Sáng sớm ở chính các làng, khi đoàn rước tập trung trước đình, mới thấy rõ "cộng đồng thực hành" mà hồ sơ UNESCO nói tới: người già chỉnh áo cho người trẻ, đội tế đứng nhẩm lại trình tự, người làng dặn nhau thứ tự lễ vật.

Phần lễ: dâng hương ngày mùng 10

Sáng mùng 10, lễ dâng hương tưởng niệm các vua Hùng diễn ra ở đền Thượng với đoàn đại biểu của nhà nước và tỉnh. Lễ ngắn, trang nghiêm: dâng hương, dâng lễ vật, đọc chúc văn (bài văn tế đọc trước ban thờ), trống chiêng. Lễ vật chính thường có bánh chưng, bánh giầy — hai thứ bánh gắn với tích Lang Liêu, người được truyền ngôi vì dâng lễ vật làm từ hạt gạo.

Trong những giờ đầu của buổi sáng, khu vực đền Thượng thường được giữ cho nghi lễ chính; người dân lên dâng hương sau. Đây là lý do nhiều người đến từ khuya mà vẫn phải chờ — biết trước để không sốt ruột.

Phần hội: những gì đáng xem

• Hát Xoan: các câu lạc bộ, phường Xoan hát trong khu di tích và ở đình làng quanh đất Tổ. Đây là phần gắn trực tiếp nhất với tín ngưỡng thờ Hùng Vương.
• Trống đồng: biểu diễn đánh trống đồng, gợi nhắc văn hoá Đông Sơn mà khảo cổ học tìm thấy ở vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ.
• Thi gói bánh chưng, giã bánh giầy: các đội làng thi tài, bánh làm xong thường được dâng lên đền.
• Đua thuyền trên sông Lô, vùng Việt Trì: tuỳ năm tổ chức.
• Đấu vật, bắn nỏ, đánh cờ người: các môn dân gian xuất hiện ở nhiều lễ hội Bắc Bộ, ở đây gắn với tích "tập trận thời Hùng" trong lời kể dân gian.
• Các hoạt động hiện đại: triển lãm, hội chợ, biểu diễn nghệ thuật, lễ hội đường phố ở Việt Trì — tuỳ năm.

Đi sao cho tránh đông

Chọn ngày

Nếu mục đích là viếng tổ, không có ngày nào "đúng" hơn ngày nào. Một buổi sáng thường ngày trong tháng Giêng, tháng Hai hay sau mùng 12 tháng Ba mang lại trải nghiệm yên tĩnh hơn nhiều. Nếu muốn xem nghi lễ thì phải chấp nhận đông, và nên chọn ngày mùng 9 (rước kiệu) — ngày có nhiều thứ để xem hơn là chen lên đền Thượng sáng mùng 10.

Chọn giờ

Người đi lễ ngày chính thường lên núi từ rất sớm. Đi lúc trời vừa sáng có lợi thế: mát, ít nắng, xuống núi trước khi đám đông lên cao nhất vào giữa buổi sáng. Buổi chiều muộn cũng thưa hơn.

Đi lại và gửi xe

Những ngày chính, phương tiện cá nhân thường bị phân luồng, gửi ở các bãi xa cổng; có xe trung chuyển hoặc phải đi bộ. Tính thêm thời gian cho phần này. Nếu đi đoàn đông, hẹn trước một điểm gặp cụ thể (cổng đền, bãi xe) vì sóng điện thoại có lúc nghẽn.

Mang theo gì

• Giày đế bám, mũ, nước uống, đồ ăn nhẹ.
• Trẻ nhỏ: ghi số điện thoại của bố mẹ vào tay hoặc thẻ đeo.
• Hạn chế mang đồ lễ cồng kềnh; một nén hương, một bó hoa là đủ.
• Không mang vàng mã: khu di tích khuyến khích không đốt, và nhiều năm nay đã có quy định riêng về việc này.

Những tục nên hiểu lại

Ở những lễ hội đông, có vài tục lệch hay xuất hiện: đặt tiền lẻ khắp ban thờ, nhét tiền vào tay tượng, chen nhau "xin lộc". Đây không phải phong tục gốc của lễ Giỗ Tổ — một lễ giỗ, về nguyên tắc, là để tưởng nhớ chứ không phải để xin. Ban quản lý khu di tích nhiều năm nay đã bố trí hòm công đức và khuyến khích người đi lễ không đặt tiền lẻ, không đốt vàng mã. Đi lễ theo hướng gọn nhẹ là đúng tinh thần nhất của ngày này.

Góc nhìn hôm nay

Lễ hội đền Hùng là một trong những lễ hội lớn nhất cả nước, và cũng như mọi lễ hội lớn, nó có hai mặt: phần nghi lễ được giữ rất trang trọng, phần hội ngày càng mở rộng. Người đến với tâm thế "về giỗ" — đi sớm, đi gọn, xem kiệu các làng, nghe một canh Xoan, đứng trước đền Thượng một phút — sẽ thấy lễ hội có nghĩa hơn là người đến để "kịp xin lộc".

Muốn hiểu nền của lễ hội, đọc thêm Toan Ánh, Nếp cũ – Hội hè đình đám, phần về lễ hội làng Bắc Bộ; và tư liệu của Khu di tích lịch sử Đền Hùng về các làng rước kiệu.