Đền Đô, tên chữ là Cổ Pháp điện, ở Đình Bảng (Từ Sơn cũ, tỉnh Bắc Ninh), thờ tám vị vua nhà Lý từ Lý Thái Tổ đến Lý Huệ Tông. Đền nằm ngay trên đất Cổ Pháp — quê của Lý Công Uẩn — cách trung tâm Hà Nội khoảng 20 km. Đáng xem nhất là nhà bia, thuỷ đình giữa hồ bán nguyệt và hai nhà Văn chỉ, Võ chỉ; hội đền diễn ra quanh rằm tháng Ba âm lịch.
Đền Đô thờ ai: tám vua và một người vắng mặt
Tám vị được thờ là: Lý Thái Tổ (Lý Công Uẩn, ở ngôi 1009–1028), Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Lý Thần Tông, Lý Anh Tông, Lý Cao Tông và Lý Huệ Tông. Vì thế đền còn được gọi là đền Lý Bát Đế — "tám vua nhà Lý".
Nhà Lý có chín đời vua. Người không có mặt trong tám ngai là Lý Chiêu Hoàng, nữ hoàng duy nhất trong sử Việt, người nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh năm 1225, mở ra nhà Trần. Tư liệu của đền và nhiều nhà nghiên cứu giải thích sự vắng mặt này bằng việc bà là người "trao" ngôi sang họ khác. Ở Đình Bảng có một ngôi đền nhỏ riêng thờ bà, được dựng muộn hơn nhiều. Ghé cả hai nơi là cách hay để kể cho trẻ con nghe về chuyện chuyển giao giữa hai triều đại.
Đền dựng từ bao giờ
Theo truyền thống của đền, nơi thờ được lập từ thời Lý, khi Lý Thái Tông về thăm quê. Tuy vậy, kiến trúc gỗ còn lại không giữ được từ thế kỷ 11: đền được làm lại lớn vào đầu thế kỷ 17 thời Lê trung hưng, rồi tu bổ qua các đời. Giữa thế kỷ 20 đền bị tàn phá gần hết; phần lớn công trình hiện nay là phục dựng từ cuối thập niên 1980 trở đi, dựa trên dấu tích nền cũ và lời kể của các cụ trong làng.
Biết điều này trước khi đến sẽ không thất vọng khi thấy gỗ còn mới. Thứ cổ nhất ở đền là tấm bia, không phải mái ngói.
Từng phần nên xem
| Công trình | Là gì | Nên tìm xem |
|---|---|---|
| Hồ bán nguyệt và thuỷ đình | Hồ nước trước đền, giữa hồ có nhà thuỷ đình | Mùa hội có hát quan họ, múa rối nước ở thuỷ đình |
| Ngũ long môn (cổng) | Cổng chính dẫn vào sân trong | Hình rồng chạm trên cổng |
| Nhà bia | Nơi đặt bia đá cổ | Bia "Cổ Pháp điện tạo bi" thời Lê trung hưng |
| Văn chỉ, Võ chỉ | Hai nhà hai bên sân | Ban thờ các quan văn, tướng võ thời Lý |
| Chính điện, hậu cung | Nơi đặt tám ngai thờ | Hàng ngai và bài vị tám vua |
Nhà bia: bản văn đầu thế kỷ 17
Tấm bia đáng chú ý nhất mang tên "Cổ Pháp điện tạo bi" (bia dựng điện Cổ Pháp), theo tư liệu của di tích do Phùng Khắc Khoan soạn khoảng năm 1605. Phùng Khắc Khoan — người ta quen gọi Trạng Bùng — là danh thần thời Lê trung hưng. Bia ghi lại việc tu dựng điện và công đức của các vua Lý. Đó là văn bản cho biết người thế kỷ 17 nhìn nhà Lý thế nào: một triều đại mở nghiệp, dời đô, đáng được thờ ở quê gốc.
Văn chỉ và Võ chỉ
Hai nhà đối xứng hai bên sân là nét riêng của đền Đô. Văn chỉ thờ các quan văn thời Lý, trong đó tư liệu của đền thường nêu Tô Hiến Thành; Võ chỉ thờ các tướng võ, nổi tiếng nhất là Lý Thường Kiệt. Đây là cách đền "kể" một triều đại: vua ở chính điện, người giúp vua ở hai bên. Đứng giữa sân nhìn sang hai phía là thấy được cấu trúc ấy.
Thuỷ đình giữa hồ
Hồ bán nguyệt trước đền là kiểu thường gặp ở đình đền xứ Kinh Bắc: mặt nước làm "minh đường" (khoảng sáng phía trước) cho nơi thờ. Thuỷ đình — nhà nhỏ dựng giữa hồ — là sân khấu của mùa hội: liền anh liền chị hát quan họ trên thuyền, rối nước biểu diễn dưới mái thuỷ đình. Ngày thường, đây là góc chụp ảnh đẹp nhất của đền.
Hội đền Đô tháng Ba
Hội đền Đô tổ chức quanh rằm tháng Ba âm lịch, chính hội ngày 15. Theo truyền thống của làng, ngày này gắn với ngày Lý Công Uẩn lên ngôi. Chính sử đặt việc lên ngôi vào mùa đông năm Kỷ Dậu (1009), nên ngày rằm tháng Ba nên hiểu là ngày lễ theo lệ làng, không phải mốc trùng khớp với sử.
Phần lễ có tế và rước kiệu; thường có nghi thức rước nước từ sông về đền — nước là thứ được dùng trong lễ tắm tượng, bài vị. Phần hội có hát quan họ, rối nước, các môn như đấu vật, chọi gà, cờ người tuỳ năm. Lịch cụ thể và thứ tự nghi lễ do ban tổ chức công bố hằng năm.
Hội đền Đô có một nét ý nghĩa riêng với người Hà Nội: vị vua ban Chiếu dời đô năm 1010, đưa kinh đô từ Hoa Lư về Thăng Long, xuất thân từ chính làng này. Những năm chẵn của Thăng Long (như dịp 1.000 năm, 2010), hội thường được tổ chức lớn hơn.
Đi thăm Đình Bảng nửa ngày
- Đền Đô: bắt đầu từ bờ hồ bán nguyệt, vào sân, xem nhà bia, Văn chỉ, Võ chỉ, rồi đến chính điện. Khoảng một tiếng.
- Đình Bảng: ngôi đình làng nổi tiếng của vùng, dựng đầu thế kỷ 18, là một trong những ngôi đình gỗ đẹp nhất miền Bắc — xem kết cấu cột, mái và cách bày trong đình. Cách đền Đô một quãng ngắn.
- Đền thờ Lý Chiêu Hoàng: nhỏ, nằm trong làng; hỏi người dân là chỉ.
- Chùa Cổ Pháp và khu tương truyền là lăng các vua Lý ở rừng Báng: chùa thuộc phần Phật giáo nên chỉ nhắc; khu lăng nay chủ yếu còn dấu tích, đến để biết vị trí.
Từ Hà Nội có thể đi xe máy hoặc ô tô theo quốc lộ 1 hoặc cao tốc Hà Nội – Bắc Ninh, khoảng 30–45 phút. Tháng Ba âm lịch đông; muốn xem kỹ kiến trúc thì đi vào ngày thường.
Góc nhìn hôm nay
Đền Đô là ví dụ rõ về một loại nơi thờ: đền thờ cả một vương triều ở quê gốc của nó. Cùng loại có đền Thiên Trường thờ các vua Trần ở Nam Định cũ, đền vua Đinh, vua Lê ở Hoa Lư. Đặt ba nơi cạnh nhau sẽ thấy cách dân Việt nhớ các triều đại: không ở kinh đô, mà ở làng quê nơi họ xuất thân.
Một điều thú vị cho người thích sử: đền Đô hôm nay phần lớn là công trình phục dựng, nhưng làng Đình Bảng đã giữ việc thờ tám vua qua gần nghìn năm, qua nhiều lần đền mất rồi dựng lại. Thứ được giữ không phải là gỗ, mà là việc thờ.
Đọc thêm: phần Bản kỷ nhà Lý trong Đại Việt sử ký toàn thư; Chiếu dời đô (1010) bản dịch phổ biến; mục Bắc Ninh trong Đại Nam nhất thống chí. Ở đền, người trông nom và ban quản lý thường có tài liệu giới thiệu các bia và ngai thờ.
Câu hỏi thường gặp
Đền Đô thờ ai?
Đền Đô thờ tám vị vua nhà Lý: Thái Tổ, Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông, Thần Tông, Anh Tông, Cao Tông và Huệ Tông. Vì vậy đền còn gọi là đền Lý Bát Đế. Trong đền có Văn chỉ, Võ chỉ thờ các quan văn, tướng võ thời Lý.
Đền Đô ở đâu?
Đền Đô ở Đình Bảng, vùng Từ Sơn cũ, tỉnh Bắc Ninh, trên đất Cổ Pháp là quê của Lý Công Uẩn. Từ trung tâm Hà Nội đi khoảng 20 km về phía đông bắc.
Vì sao đền Đô không thờ Lý Chiêu Hoàng?
Lý Chiêu Hoàng là vị vua thứ chín, nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh năm 1225. Theo cách giải thích của đền và nhiều nhà nghiên cứu, bà là người trao ngôi sang họ Trần nên không được đặt cùng tám ngai. Ở Đình Bảng có ngôi đền nhỏ riêng thờ bà.
Lễ hội đền Đô ngày nào?
Hội đền Đô tổ chức quanh rằm tháng Ba âm lịch, chính hội ngày 15. Theo lệ làng, ngày này gắn với việc Lý Công Uẩn lên ngôi; lịch chi tiết do ban tổ chức công bố hằng năm.
Đền Đô có còn kiến trúc cổ không?
Phần lớn công trình hiện nay là phục dựng từ cuối thập niên 1980, vì đền bị tàn phá giữa thế kỷ 20. Thứ cổ đáng xem nhất là bia "Cổ Pháp điện tạo bi" đầu thế kỷ 17.