Đền Thượng ở Cổ Loa (vùng Đông Anh cũ, Hà Nội) thờ An Dương Vương Thục Phán, người dựng nước Âu Lạc và thành Cổ Loa. Quanh đền có đình Ngự Triều Di Quy, giếng Ngọc giữa hồ và am Bà Chúa thờ Mỵ Châu với pho tượng đá cụt đầu. Hội Cổ Loa diễn ra ngày mùng 6 tháng Giêng. Muốn thăm cho có ý nghĩa, cần tách hai lớp: lớp khảo cổ (ba vòng thành, kho mũi tên đồng) và lớp truyền thuyết (nỏ thần, áo lông ngỗng, ngọc trai giếng nước).
Cổ Loa ở đâu, gồm những gì
Cổ Loa cách trung tâm Hà Nội khoảng 20 km về phía bắc. Sau sắp xếp địa giới năm 2025, tài liệu mới ghi gọn Cổ Loa thuộc thành phố Hà Nội; khu di tích vẫn ở nguyên chỗ, người địa phương vẫn quen nói "Cổ Loa, Đông Anh".
Khu di tích gồm hai phần lồng vào nhau. Phần lớn là thành Cổ Loa — các vòng thành đất uốn lượn, nay còn từng đoạn giữa làng mạc, ruộng vườn. Phần nhỏ, nằm gần trung tâm vòng thành trong, là cụm thờ tự: đền Thượng, đình Ngự Triều Di Quy, am Bà Chúa, giếng Ngọc. Người đi lễ thường chỉ ghé cụm thờ tự; người thích sử nên dành thêm giờ đi dọc một đoạn thành.
Tách sử với truyền thuyết
| Điều được kể | Thuộc lớp nào | Nguồn / bằng chứng |
|---|---|---|
| Có một nhà nước Âu Lạc với vua An Dương Vương | Sử, có ghi chép cổ | Thuỷ kinh chú dẫn Giao Châu ngoại vực ký; Đại Việt sử ký toàn thư (Ngoại kỷ) |
| Thành Cổ Loa có nhiều vòng, quy mô lớn | Khảo cổ | Dấu tích thành còn trên mặt đất; các đợt khai quật |
| Quân Âu Lạc dùng nỏ và mũi tên đồng số lượng lớn | Khảo cổ | Kho mũi tên đồng Cầu Vực (phát hiện 1959), khuôn đúc mũi tên tìm thấy ở khu đền Thượng |
| Thần Kim Quy giúp xây thành, trao móng làm lẫy nỏ | Truyền thuyết | Lĩnh Nam chích quái (truyện Rùa Vàng) |
| Trọng Thuỷ đánh tráo lẫy nỏ, Mỵ Châu rắc lông ngỗng | Truyền thuyết | Lĩnh Nam chích quái; dạng sớm của chuyện đã có trong Giao Châu ngoại vực ký |
| Máu Mỵ Châu thành ngọc trai, rửa ở giếng Cổ Loa thì sáng | Truyền thuyết | Lời kể dân gian, Lĩnh Nam chích quái |
Điểm thú vị: chuyện nỏ thần không phải do người đời sau "bịa thêm" hoàn toàn. Văn bản Trung Hoa cổ đã chép một dạng sớm — có vị tướng tên Cao Thông (người Việt gọi Cao Lỗ) làm nỏ bắn một phát giết nhiều người, có con trai Triệu Đà lấy con gái vua An Dương rồi làm hỏng nỏ. Truyền thuyết Việt về sau thêm Rùa Vàng, lông ngỗng, ngọc trai. Biết vậy thì đọc truyện đúng là truyện, mà vẫn thấy nó đứng trên một lõi ký ức có thật.
Toàn thư đặt triều An Dương Vương trong khoảng 257–208 trước Công nguyên; các mốc này thuộc phần Ngoại kỷ, được giới sử học coi là niên đại ước định, còn bàn cãi.
Đền Thượng: thờ An Dương Vương
Đền Thượng nằm trên một gò đất cao trong vòng thành trong — vị trí được truyền là nơi có cung điện xưa. Đền theo kiểu đền lớn miền Bắc: nghi môn, sân, tiền tế, hậu cung. Kiến trúc hiện nay phần lớn có từ thời Nguyễn, trên nền những lần dựng trước. Trong hậu cung đặt tượng An Dương Vương.
Trước đền có đôi rồng đá và các con vật đá chầu; nhiều nhà nghiên cứu xếp các mảng đá này vào thời Lê – Nguyễn. Khu vực quanh đền cũng là nơi khảo cổ tìm thấy khuôn đúc mũi tên đồng — nghĩa là ngay dưới chân nơi thờ có dấu tích xưởng chế tạo vũ khí, chi tiết rất hợp với hình ảnh "vua có nỏ thần".
Đình Ngự Triều Di Quy và giếng Ngọc
Gần đền Thượng là đình Cổ Loa, tên chữ Ngự Triều Di Quy — đại ý "nơi còn dấu vua ngự triều". Đình là chỗ dân làng tụ họp, tế lễ trong mùa hội; kiến trúc gỗ với các mảng chạm đáng xem.
Trước đình là hồ nước, giữa hồ có giếng Ngọc. Theo truyền thuyết, Trọng Thuỷ sau khi tìm xác Mỵ Châu đã nhảy xuống giếng này; ngọc trai rửa bằng nước giếng thì sáng hơn. Chuyện được kể nhiều đời và thành một hình ảnh văn chương ("ngọc trai – giếng nước"). Giếng hiện là giếng nhỏ có thành xây, nước trong. Người đến thường đứng nhìn — cách đúng là xem nó như một dấu ký ức của truyện, không phải bằng chứng truyện có thật.
Am Bà Chúa: tượng Mỵ Châu cụt đầu
Am Bà Chúa là ngôi miếu nhỏ thờ Mỵ Châu, nằm dưới tán cây cổ thụ. Trong am có pho tượng đá hình người ngồi, không có đầu. Lời kể dân gian nói đó là Mỵ Châu; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là một tảng đá tự nhiên hoặc tượng cổ bị mất phần đầu, về sau được gắn với nhân vật truyền thuyết. Cả hai cách hiểu cùng tồn tại; cái đáng chú ý là dân làng vẫn dành cho Mỵ Châu một nơi thờ riêng, dù truyện kể bà là người làm mất nước — một thái độ bao dung hiếm thấy.
Hội Cổ Loa mùng 6 tháng Giêng
Hội Cổ Loa diễn ra quanh mùng 6 tháng Giêng âm lịch. Phần lễ có rước kiệu của các làng quanh thành về đền Thượng, tế lễ An Dương Vương. Phần hội thường có các trò dân gian như bắn nỏ, đấu vật, đu tiên, cờ người — trong đó bắn nỏ là trò hợp nhất với Cổ Loa. Lịch cụ thể do ban tổ chức công bố hằng năm.
Vì rơi vào đầu năm, hội Cổ Loa đông người Hà Nội đi lễ đầu xuân. Muốn xem kỹ kiến trúc và đi dọc thành, nên chọn ngày thường.
Đi Cổ Loa nửa ngày
- Gửi xe ở khu đón khách, xem bảng sơ đồ ba vòng thành để hình dung toàn khu.
- Đền Thượng: tượng An Dương Vương, rồng đá trước đền.
- Đình Ngự Triều Di Quy và giếng Ngọc.
- Am Bà Chúa: dừng lại xem tượng đá.
- Đi dọc một đoạn thành: đoạn thành trong gần cụm đền dễ đi bộ nhất; thấy rõ dáng thành đất uốn theo địa hình.
- Nhà trưng bày trong khu di tích (nếu mở cửa): hiện vật mũi tên, khuôn đúc, đồ gốm.
Với trẻ con, chuẩn bị trước truyện Mỵ Châu – Trọng Thuỷ rồi đến nơi cho con tìm từng điểm: giếng, am, đền. Sau đó kể cho con nghe về kho mũi tên đồng thật — con sẽ tự hiểu đâu là truyện, đâu là sử.
Góc nhìn hôm nay
Cổ Loa được xem là một trong những toà thành cổ lớn nhất Đông Nam Á còn dấu tích. Cái hay của nơi này là người đi lễ và người làm khảo cổ đứng cùng một chỗ: dưới đền là khuôn đúc mũi tên, trước đình là giếng truyền thuyết. Không cần chọn tin cái nào — hiểu mỗi thứ thuộc lớp nào là đủ.
Đọc thêm: truyện Rùa Vàng trong Lĩnh Nam chích quái; phần Ngoại kỷ Đại Việt sử ký toàn thư (kỷ nhà Thục); các báo cáo khảo cổ học về thành Cổ Loa; Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội có trưng bày hiện vật Cổ Loa, trong đó có mũi tên đồng và trống đồng.
Câu hỏi thường gặp
Đền Thượng Cổ Loa thờ ai?
Đền Thượng Cổ Loa thờ An Dương Vương Thục Phán, người dựng nước Âu Lạc và thành Cổ Loa. Gần đền có đình Ngự Triều Di Quy, giếng Ngọc và am Bà Chúa thờ Mỵ Châu.
Lễ hội Cổ Loa ngày nào?
Hội Cổ Loa diễn ra quanh mùng 6 tháng Giêng âm lịch, có rước kiệu của các làng quanh thành về đền Thượng và các trò dân gian như bắn nỏ, đấu vật. Lịch cụ thể theo ban tổ chức từng năm.
Nỏ thần Cổ Loa có thật không?
Chuyện thần Kim Quy trao móng làm lẫy nỏ là truyền thuyết. Nhưng khảo cổ đã tìm thấy kho mũi tên đồng ở Cầu Vực và khuôn đúc mũi tên ở khu đền Thượng, cho thấy quân Âu Lạc dùng nỏ với số lượng lớn.
Tượng Mỵ Châu ở Cổ Loa vì sao không có đầu?
Lời kể dân gian gắn pho tượng đá cụt đầu trong am Bà Chúa với Mỵ Châu. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là tảng đá tự nhiên hoặc tượng cổ bị mất đầu, về sau được gắn với nhân vật truyền thuyết.
Thành Cổ Loa có mấy vòng?
Thành Cổ Loa thường được mô tả có ba vòng: thành ngoại, thành trung và thành nội, đắp bằng đất, uốn theo địa hình. Ngày nay còn nhiều đoạn thành giữa làng mạc, ruộng vườn.