Hùng Vương không chỉ được thờ ở Phú Thọ. Theo các đợt kiểm kê được công bố, cả nước có hơn một nghìn di tích thờ các vua Hùng và nhân vật thời Hùng, phần lớn là đình, đền làng ở vùng trung du và đồng bằng sông Hồng — Phú Thọ, Hà Nội, Hưng Yên, Bắc Ninh. Đa số nơi này không thờ "vua Hùng" trực tiếp mà thờ tướng, công chúa, người có công thời Hùng theo thần tích của làng. Ở phía Nam, đền thờ Quốc Tổ phần lớn dựng trong thế kỷ 20–21, như đền thờ trong Thảo Cầm Viên Sài Gòn.
Hai kiểu thờ: thờ vua Hùng và thờ "người thời Hùng"
Cần phân biệt ngay từ đầu, vì đây là chỗ người đọc hay nhầm khi thấy con số "hơn một nghìn".
| Kiểu | Thờ ai | Gặp ở đâu | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Thờ trực tiếp vua Hùng | Các vua Hùng, đôi khi kèm Lạc Long Quân, Âu Cơ | Đền Hùng (Phú Thọ), các đền thờ Quốc Tổ ở đô thị | Đền Hùng núi Nghĩa Lĩnh; đền thờ ở Thảo Cầm Viên TP.HCM |
| Thờ nhân vật thời Hùng | Tướng lĩnh, công chúa, con rể, người dạy dân nghề — làm thành hoàng làng | Đình, đền làng khắp đồng bằng và trung du Bắc Bộ | Tản Viên (con rể vua Hùng thứ 18), Thánh Gióng, Chử Đồng Tử – Tiên Dung, các tướng địa phương |
| Thờ vọng | Lập ban thờ vọng hướng về đất Tổ | Đình, chùa, hội quán, nhà riêng ở xa | Lễ dâng hương Giỗ Tổ của các cộng đồng ở nơi khác |
Con số "hơn một nghìn di tích" gom cả ba loại. Nên khi đọc một con số kiểu này, cần hỏi lại: kiểm kê theo tiêu chí nào, có tính các đình thờ tướng thời Hùng không. Các con số khác nhau giữa các nguồn phần lớn vì khác tiêu chí.
Vì sao làng ven sông Hồng thờ tướng thời Hùng
Lớp thứ nhất: không gian truyền thuyết
Truyền thuyết đặt nước Văn Lang ở vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ, với đất đóng đô ở Phong Châu (vùng Phú Thọ). Khảo cổ học tìm thấy dày đặc dấu tích văn hoá Phùng Nguyên – Đồng Đậu – Gò Mun – Đông Sơn ở chính vùng này. Làng ven sông Hồng, sông Đáy, sông Đuống là nơi người ta sống lâu đời nhất, nên dễ hiểu khi họ đặt thần làng mình vào thời xa nhất mà ký ức cộng đồng giữ được: thời Hùng.
Lớp thứ hai: thần tích viết lại
Nhiều thần tích, ngọc phả của các làng Bắc Bộ có lạc khoản ghi do Hàn lâm viện Đông các đại học sĩ Nguyễn Bính soạn năm 1572, rồi được sao lại vào thế kỷ 18 (lạc khoản thường ghi tên Quản giám bách thần Nguyễn Hiền). Trong các bản này có một mô thức lặp lại: thần làng là một vị tướng giúp vua Hùng thứ 18 đánh giặc (thường là Thục Phán), lập công rồi hoá, được vua cho lập đền thờ.
Giới nghiên cứu cho rằng nhiều bản thần tích là bản sao chép, chỉnh sửa muộn, theo khuôn mẫu chung; tên tướng, tên trận trong đó khó dùng làm sử liệu. Nhưng chính khuôn mẫu này giải thích vì sao có rất nhiều đình thờ "tướng thời Hùng": khi nhà nước phong kiến chuẩn hoá thần tích, gắn thần làng với thời lập quốc là cách nâng vị thế của thần và của làng.
Lớp thứ ba: sông, lũ và đê
Nhiều vị thần thời Hùng gắn với trị thuỷ: Tản Viên chống Thuỷ Tinh, các tướng giữ bến sông, các bà dạy dân đắp bờ. Với làng ven sông Hồng, sống chung với lũ là chuyện sống còn; thờ một vị thần thời Hùng có công với nước là thờ chính nỗi lo lớn nhất của làng.
Một số nơi thờ Hùng Vương và nhân vật thời Hùng nên biết
Vùng đất Tổ, Phú Thọ
- Đền Hùng núi Nghĩa Lĩnh — trung tâm.
- Đền Mẫu Âu Cơ ở Hiền Lương, ven sông Thao.
- Các đình làng Xoan vùng Việt Trì, nơi phường Xoan hát thờ Vua Hùng.
- Đình, miếu ở vùng Lâm Thao, Tam Nông cũ: gắn các lễ hội như cướp phết Hiền Quan, trò Trám Tứ Xã với tích thời Hùng.
Hà Nội
- Quanh Ba Vì (vùng Hà Tây cũ, về Hà Nội từ 2008): hệ đền thờ Tản Viên Sơn Thánh, con rể vua Hùng thứ 18, và nhiều đình thờ tướng của Tản Viên.
- Đền Phù Đổng, đền Sóc: thờ Thánh Gióng, người theo truyền thuyết đánh giặc Ân thời Hùng Vương thứ sáu.
- Các làng ven sông Hồng, sông Đáy: nhiều đình thờ tướng thời Hùng theo thần tích.
Hưng Yên, Bắc Ninh
- Đền Đa Hoà, đền Dạ Trạch (Hưng Yên): thờ Chử Đồng Tử và công chúa Tiên Dung, con vua Hùng thứ 18.
- Lăng Kinh Dương Vương (Thuận Thành, Bắc Ninh): nơi thờ tổ của chuỗi truyền thuyết Hồng Bàng.
Huế
Triều Nguyễn thờ các vị đế vương đời trước ở miếu Lịch Đại Đế Vương (dựng thời Minh Mạng, đầu thế kỷ 19). Theo các tư liệu giới thiệu về miếu, trong số các vị vua Việt được thờ có những vị đứng đầu chuỗi truyền thuyết lập quốc. Miếu hiện chỉ còn dấu tích; ghé thăm nên đi cùng tư liệu của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế.
TP.HCM và miền Nam
- Đền thờ Hùng Vương trong Thảo Cầm Viên: công trình dựng năm 1926, ban đầu là đền tưởng niệm do chính quyền thuộc địa xây; giữa thế kỷ 20 được chuyển thành nơi thờ các vua Hùng. Hằng năm vào dịp Giỗ Tổ có lễ dâng hương.
- Đền thờ ở Công viên Lịch sử – Văn hoá dân tộc (khu vực Thủ Đức, TP.HCM): dựng đầu thế kỷ 21, có lễ Giỗ Tổ hằng năm.
- Các tỉnh Nam Bộ, Tây Nguyên: nhiều địa phương có đền thờ Quốc Tổ dựng trong thế kỷ 20–21 — dấu vết của những đợt người từ Bắc vào lập nghiệp mang theo tục thờ.
Vì sao đền thờ Vua Hùng ở phía Nam phần lớn là mới
Làng Nam Bộ hình thành từ thế kỷ 17–18 trở đi, khi người Việt khẩn hoang vùng đất mới. Đình Nam Bộ thờ chủ yếu "Bổn cảnh Thành hoàng" (thần của chính vùng đất ấy, phần lớn được sắc phong chung thời Nguyễn), cùng tiền hiền khai khẩn — những người lập làng. Thời Hùng quá xa với ký ức của các làng này, nên không có thần tích tướng thời Hùng như ở Bắc Bộ.
Đền thờ Quốc Tổ ở miền Nam vì thế thuộc một lớp khác: chúng là nơi tưởng niệm của cả cộng đồng đô thị, dựng để có chỗ về giỗ Tổ khi không về được Phú Thọ. Đó không phải là "kém cổ", mà là một cách thờ khác.
Góc nhìn hôm nay: tìm xem đình làng mình có thờ "người thời Hùng" không
- Hỏi người giữ đình (thủ từ) hoặc ban quản lý về thần tích: vị thần làng là ai, sống thời nào theo thần tích.
- Xem sắc phong còn giữ: tên thần trong sắc, mỹ tự (những chữ tốt đẹp triều đình ban), năm ban sắc.
- Đọc lạc khoản thần tích nếu có bản dịch: có ghi Nguyễn Bính năm 1572 không. Nếu có, nhớ rằng đó là bản theo khuôn chung, nên đọc như ký ức của làng hơn là sử liệu.
- Đối chiếu với Việt điện u linh tập và Lĩnh Nam chích quái xem vị thần có được chép trong sách xưa không.
Làm vậy, Giỗ Tổ không còn là chuyện của một quả núi xa: có thể chính đình làng mình là một mảnh của mạng lưới thờ Hùng Vương.
Câu hỏi thường gặp
Cả nước có bao nhiêu di tích thờ Hùng Vương?
Theo các đợt kiểm kê được công bố, cả nước có hơn một nghìn di tích thờ các vua Hùng và nhân vật thời Hùng. Con số khác nhau giữa các nguồn vì có nguồn tính cả đình thờ tướng thời Hùng, có nguồn chỉ tính nơi thờ vua Hùng.
Ở TP.HCM có đền thờ Vua Hùng không?
Có. Đền thờ Hùng Vương trong Thảo Cầm Viên dựng năm 1926, giữa thế kỷ 20 chuyển thành nơi thờ các vua Hùng; ngoài ra còn đền thờ ở Công viên Lịch sử – Văn hoá dân tộc. Cả hai đều có lễ Giỗ Tổ hằng năm.
Vì sao nhiều đình làng thờ tướng thời Hùng?
Một phần vì truyền thuyết đặt nước Văn Lang ở vùng đồng bằng sông Hồng. Phần khác vì nhiều thần tích làng được soạn, sao theo khuôn chung — lạc khoản ghi Nguyễn Bính năm 1572 — gắn thần làng với công giúp vua Hùng thứ 18.
Thần tích tướng thời Hùng có đáng tin không?
Giới nghiên cứu cho rằng nhiều bản là sao chép, chỉnh sửa muộn theo khuôn mẫu, nên khó dùng làm sử liệu. Chúng có giá trị như ký ức cộng đồng và tư liệu về tín ngưỡng làng.
Hà Nội có nơi nào thờ nhân vật thời Hùng?
Có nhiều: hệ đền thờ Tản Viên quanh Ba Vì, đền Phù Đổng và đền Sóc thờ Thánh Gióng, cùng nhiều đình làng ven sông Hồng, sông Đáy thờ tướng thời Hùng theo thần tích.