Tứ bất tử là ai: Tản Viên, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử và Liễu Hạnh

Tứ bất tử là bốn vị thánh "không chết" trong tín ngưỡng dân gian Việt: Tản Viên Sơn Thánh (thần núi Ba Vì), Phù Đổng Thiên Vương (Thánh Gióng), Chử Đạo Tổ (Chử Đồng Tử) và Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Gọi là "bất tử" vì theo truyền thuyết, không vị nào chết như người thường: người thì sống mãi trên núi, người cưỡi ngựa bay về trời, người cùng cả thành quách bay đi trong một đêm, người là tiên nhiều lần giáng xuống trần. Mỗi vị gánh một mối quan tâm lớn của cộng đồng: chống thiên tai, chống giặc, làm ăn no đủ và đời sống tinh thần.

Bốn vị là ai: bảng nhận diện nhanh

Người đi lễ hay gặp các vị dưới nhiều danh xưng khác nhau. Bảng dưới gom lại để khỏi nhầm khi đọc hoành phi, sắc phong hay bảng giới thiệu ở đền.

Cột cuối là cách giới nghiên cứu văn hoá dân gian hay tóm lại, không phải điều sách xưa viết sẵn. Nó giúp nhớ, nhưng đừng coi là định nghĩa cứng.

Vì sao gọi là "bất tử"

Chữ "bất tử" ở đây không có nghĩa là trường thọ. Nó chỉ một điểm chung trong cách kết thúc của bốn câu chuyện: không vị nào có cái chết thông thường, không có mộ phần theo nghĩa người trần.

• Tản Viên: sau khi thắng Thuỷ Tinh, ngài ở lại núi Ba Vì. Truyện không kể ngài mất; núi chính là nơi ngài ngự mãi.
• Thánh Gióng: đánh tan giặc rồi lên núi Sóc, cởi áo giáp, cả người lẫn ngựa bay về trời.
• Chử Đồng Tử: khi quân nhà vua kéo đến, đêm ấy cả thành quách cùng vợ chồng ông bay lên trời, chỗ đất cũ sụt thành đầm, đời sau gọi là Nhất Dạ Trạch.
• Liễu Hạnh: vốn là tiên trên trời, theo truyện bị đày xuống trần, hết hạn thì về trời, rồi lại giáng xuống nhiều lần nữa.

Trong tâm thức dân gian, một vị thần "chết" là vị thần có hạn; một vị thần "không chết" thì luôn hiện diện. Vì vậy cả bốn được xếp vào hàng thần có uy tín bậc nhất, thường được triều đình phong ở bậc thượng đẳng thần (bậc cao nhất trong ba bậc thượng, trung, hạ đẳng).

Mỗi vị nói điều gì về người Việt

Tản Viên: sống chung với lũ

Cư dân đồng bằng Bắc Bộ sống dưới chân núi và bên dòng sông lớn. Mỗi mùa nước, sông Đà và sông Hồng có thể nuốt mùa màng. Truyện Sơn Tinh bốc đồi, dời núi chặn nước là hình ảnh của chính những thế hệ đắp đê, dời làng lên chỗ cao. Thần núi thắng thần nước không phải một lần cho mãi mãi; năm nào nước cũng lại lên, và năm nào người cũng phải chống.

Thánh Gióng: ai cũng có phần

Chi tiết đáng nhớ nhất của truyện Gióng không phải là ngựa sắt mà là cả làng góp gạo nuôi một đứa trẻ lớn nhanh. Người anh hùng ở đây không đứng một mình; ông được cả cộng đồng nuôi lớn. Đó là lý do hội Gióng do nhiều làng cùng làm, mỗi làng giữ một vai.

Chử Đồng Tử: nghèo vẫn có đường

Một chàng trai nghèo đến mức hai cha con chung một cái khố lại lấy được công chúa, rồi cùng vợ lập chợ, buôn bán với khách xa. Truyện mở ra một hình mẫu ít gặp trong văn hoá nông nghiệp: giàu lên nhờ buôn bán và học đạo, không nhờ ruộng đất hay chức tước. Về sau các phái đạo Tiên tôn ông làm tổ, nên mới có danh xưng Chử Đạo Tổ.

Liễu Hạnh: một nữ thần làm theo ý mình

Truyện về Liễu Hạnh kể một người con gái thương cha mẹ, chồng con, nhưng cũng đi chơi khắp nơi, xướng hoạ thơ với danh sĩ, không chịu khuất phục ngay cả khi triều đình đem quân đến. Trong một xã hội đề cao tam tòng, hình tượng ấy rất khác thường, và chính sự khác thường đó giúp tín ngưỡng thờ bà lan rộng.

Ba vị cổ, một vị muộn

Ba vị đầu gắn với thời các vua Hùng theo truyền thuyết và đã có mặt trong sách thế kỷ 14–15. Việt điện u linh tập (Lý Tế Xuyên, bài tựa năm 1329) chép Tản Viên và Xung Thiên Thần Vương (Thánh Gióng); Lĩnh Nam chích quái chép cả truyện Tản Viên, truyện Đổng Thiên Vương và truyện Nhất Dạ Trạch về Chử Đồng Tử.

Liễu Hạnh thì khác. Truyền thuyết đặt bà giáng sinh vào khoảng thời Lê, thế kỷ 16; văn bản kể đầy đủ đáng chú ý nhất là Vân Cát thần nữ truyện của Đoàn Thị Điểm ở thế kỷ 18. Một vị thần xuất hiện muộn như vậy mà được xếp ngang ba vị kia là chuyện giới nghiên cứu còn bàn. Có ý kiến cho rằng trước khi Liễu Hạnh được tôn, vị trí thứ tư không cố định hoặc thuộc về vị khác, nhưng tư liệu để khẳng định còn thiếu. Cũng chưa rõ cụm từ "Tứ bất tử" xuất hiện trên văn bản lần đầu vào lúc nào; nhiều khả năng nó là cách gọi trong dân gian trước khi được giới nghiên cứu dùng phổ biến.

Tứ bất tử và Tứ phủ: đừng nhầm

Hai cụm từ nghe gần nhau nhưng thuộc hai hệ khác hẳn. "Tứ bất tử" là bốn vị thánh riêng lẻ, mỗi vị có đền, có hội của mình. "Tứ phủ" là cách chia vũ trụ thành bốn miền trời, đất, nước, rừng trong tín ngưỡng thờ Mẫu, với cả một điện thần đông đảo. Liễu Hạnh có mặt ở cả hai: trong Tứ bất tử bà là một trong bốn vị thánh, còn trong điện Mẫu bà được tôn là Mẫu Thượng Thiên. Phần thờ Mẫu, hầu đồng và Phủ Dầy là một chủ đề lớn riêng, nên đọc ở các tài liệu chuyên về tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Cũng nên phân biệt với "Tứ trấn" của Thăng Long (bốn đền trấn giữ bốn phía kinh thành) và "Tứ linh" (long, lân, quy, phụng) trong trang trí. Cùng chữ "tứ" nhưng không liên quan.

Đi thăm nơi thờ bốn vị: gợi ý theo vùng

Lịch lễ hội từng nơi thay đổi theo năm và theo quy định quản lý lễ hội. Trước khi đi nên xem thông báo của ban quản lý di tích hoặc chính quyền xã, phường sở tại.

Góc nhìn hôm nay: hiểu để kính trọng đúng chỗ

Bốn vị được thờ không phải vì "ban phát" điều gì cụ thể, mà vì mỗi vị là một ký ức tập thể: lũ lụt, giặc giã, khát vọng thoát nghèo, khát vọng được sống theo lòng mình. Khi đứng trước ngai thờ Đức Thánh Tản hay Đức Thánh Gióng, biết những tầng nghĩa ấy thì nén hương có trọng lượng hơn mọi mâm lễ đắt tiền.

Vài cách tìm hiểu tiếp:

1. Đọc bản dịch Lĩnh Nam chích quái và Việt điện u linh tập để thấy truyện được chép thế nào trước khi thành sách giáo khoa.
2. Đọc Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm, truyện Vân Cát thần nữ, để hiểu vì sao Liễu Hạnh vào được hàng bất tử.
3. Tìm các công trình của Ngô Đức Thịnh và của Viện Nghiên cứu Văn hoá về tín ngưỡng dân gian để có cái nhìn hệ thống.
4. Khi đến đền, tìm bảng thần tích, hoành phi, câu đối và hỏi người trông đền về ngày hội của làng: đó là nguồn sống động nhất.