Đền Và là Đông Cung thờ Tản Viên Sơn Thánh, nằm trên một quả đồi nhỏ giữa rừng lim cổ ở vùng Sơn Tây, Hà Nội, cách núi Ba Vì một quãng về phía đông. Đây là ngôi đền lớn và dễ đến nhất trong hệ thờ Đức Thánh Tản, có hội chính vào dịp rằm tháng Giêng và một kỳ hội mùa thu. Một buổi sáng đủ để đi trọn đền Và rồi sang thành cổ Sơn Tây hoặc làng cổ Đường Lâm ngay gần đó.
Vì sao gọi là "Đông Cung"
Trong cách thờ thần núi Ba Vì, các đền được coi như những "cung" của Đức Thánh đặt ở các phía của núi. Đền Và nằm ở phía đông, phía mặt trời mọc, nên được gọi là Đông Cung. Tên "Và" là tên nôm, theo tên làng xưa; người địa phương quen gọi "đền Và" hơn mọi tên chữ.
Vị trí phía đông cũng là vị trí "hướng về đồng bằng". Từ đây đi ra là sông Hồng, là vùng ruộng lúa mà Đức Thánh, theo truyện, đã giữ khỏi nước lũ. Đông Cung vì thế vừa là nơi thờ thần núi, vừa là cánh cửa nối núi với người dưới xuôi.
Rừng lim: thứ đầu tiên nên để ý
Trước khi thấy mái đền, người đến sẽ đi dưới tán rừng lim. Nhiều cây đã vài trăm năm tuổi theo giới thiệu của địa phương, thân thẳng, vỏ sẫm, tán khép kín trên đầu. Lim là gỗ quý, xưa thường dành làm cột đình, cột đền; một khu rừng lim nguyên vẹn sát nơi thờ là điều hiếm ở đồng bằng Bắc Bộ.
Rừng còn được là nhờ chính đền. Đất quanh nơi thờ được coi là đất của thần, người làng không chặt phá. Đây là ví dụ rõ về cách "thiêng" từng là một cơ chế giữ rừng của cộng đồng, trước khi có các quy định bảo vệ hiện đại. Khi đến, đừng đóng đinh, buộc dây, khắc chữ lên thân cây.
Đi từ ngoài vào trong: bố cục đền
Đền Và theo bố cục quen thuộc của đền thờ thần Bắc Bộ: các lớp kiến trúc nối nhau trên một trục, càng vào trong càng kín và càng thiêng. Tên gọi từng hạng mục có thể khác nhau giữa các bản giới thiệu, nhưng thứ tự đi chung như sau:
- Nghi môn và tam quan: cổng ngoài và cổng ba lối. Lối giữa xưa dành cho kiệu thần và các bậc chức sắc trong ngày tế; ngày thường khách đi hai lối bên.
- Sân đền và các dãy nhà hai bên: nơi chuẩn bị lễ, nơi nghỉ của các đoàn rước trong ngày hội.
- Nhà đại bái (bái đường): toà lớn phía trước, nơi làm lễ và đặt hương án chính. Người đi lễ thường dừng ở đây.
- Các toà phía trong: nối tiếp nhau vào sâu, thờ Đức Thánh và các vị phối thờ.
- Hậu cung: phòng trong cùng, nơi đặt ngai và bài vị Đức Thánh, thường đóng cửa, chỉ mở trong lễ lớn.
Kiến trúc hiện nay là kết quả của nhiều lần trùng tu, phần lớn mang dấu thời Lê – Nguyễn theo tư liệu di tích. Nên tìm các tấm bia đá trong khuôn viên: bia ghi việc trùng tu, công đức và đôi khi chép lại thần tích, là nguồn tốt để biết ngôi đền đã được làng giữ gìn ra sao qua từng đời.
Ba thứ nên tìm khi đứng ở nhà đại bái
- Hoành phi, câu đối: thường nhắc đến núi Tản, sông Đà, công trị thuỷ. Đọc được vài chữ Hán như "Tản", "Sơn", "Thánh" là đủ để đoán nội dung.
- Bộ bát bửu, lỗ bộ: giá binh khí thờ hai bên hương án, cho thấy Đức Thánh được thờ với nghi trượng của một vị vương.
- Kiệu và long đình: nếu được đặt ở các nhà bên, đây là những cỗ kiệu dùng trong ngày rước.
Hội đền Và: tháng Giêng và mùa thu
Đền Và có hai kỳ hội thường được nhắc đến: hội chính quanh rằm tháng Giêng và một kỳ hội vào khoảng rằm tháng Chín âm lịch. Phần lễ gồm tế, dâng hương, rước kiệu của các làng trong vùng; phần hội có các sinh hoạt dân gian ở sân đền và bãi đất quanh rừng.
Kỳ hội mùa thu nổi tiếng với lễ rước kiệu Đức Thánh, có những năm rước vượt qua sông Hồng sang bờ bên kia, theo lời kể là để Đức Thánh đi thăm vùng đất mình bảo hộ. Quy mô, ngày rước và năm có rước qua sông thay đổi theo từng năm và theo quyết định của ban tổ chức, nên trước khi đi nên hỏi ban quản lý di tích hoặc chính quyền phường sở tại.
Như mọi kỳ rước lớn, đám đông và kiệu có lúc chuyển động mạnh, chao nghiêng. Dân gian hay gọi là "thánh nhập kiệu". Nhìn từ góc văn hoá, đó là kết quả của nhịp chân, sự hưng phấn và sức nặng của kiệu trên vai nhiều người. Người xem nên đứng ở mép đường rước, giữ trẻ nhỏ, không chen vào đội khiêng.
Đi kèm: thành cổ Sơn Tây và làng cổ Đường Lâm
| Điểm | Có gì | Thời gian nên dành |
|---|---|---|
| Thành cổ Sơn Tây | Thành xây bằng đá ong năm 1822 thời vua Minh Mạng, có hào nước, cổng thành và kỳ đài ở giữa | Khoảng một giờ |
| Làng cổ Đường Lâm | Nhà cổ, tường đá ong, đình Mông Phụ, đất gắn với Phùng Hưng và Ngô Quyền | Nửa buổi |
| Núi Ba Vì | Đền Thượng ở vùng đỉnh Vua, Vườn quốc gia | Nửa ngày trở lên |
Ba điểm này cùng dùng một chất liệu: đá ong, loại đá đỏ nâu khai thác ngay vùng đồi Sơn Tây. Để ý màu đá ở tường thành, ở tường làng và ở các bậc thềm đền, sẽ thấy một vùng văn hoá được xây lên từ chính đất của nó.
Đi lễ đền Và cho trọn vẹn
- Thời điểm: ngoài mùa hội, buổi sáng ngày thường rất yên tĩnh, hợp để xem kiến trúc. Ngày hội đông, hợp để xem rước nhưng khó vào sâu.
- Lễ vật: hương, hoa, quả là đủ. Đức Thánh Tản trong tâm thức dân gian là vị thần của nông nghiệp; một nải chuối, đĩa xôi, chút hoa quả quê có ý nghĩa hơn đồ lễ đắt tiền.
- Lời khấn: xưng tên, quê quán, thưa điều mình muốn nói và cảm tạ, bằng lời của mình. Không cần chép bài văn khấn dài.
- Đốt hương: chỉ thắp ở nơi đền quy định, nhất là khi đứng giữa rừng. Nhiều di tích đã khuyến khích hạn chế vàng mã; theo hướng dẫn của ban quản lý.
- Công đức, đặt lễ: nếu muốn, hỏi trực tiếp ban quản lý di tích, nhận biên lai.
Góc nhìn hôm nay
Đền Và cho thấy rõ ba thứ mà một nơi thờ làng có thể giữ cùng lúc: ký ức về một vị thần, một khu rừng cổ và một chuỗi nghi lễ gắn kết nhiều làng. Mất một trong ba, hai thứ còn lại cũng yếu đi. Người đi lễ hôm nay góp phần giữ cả ba bằng những việc rất nhỏ: đi đúng lối, không xả rác dưới rừng lim, không chen kiệu.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các tài liệu giới thiệu di tích của Hà Nội, các công trình về tín ngưỡng Tản Viên ở xứ Đoài, và ghé thăm các đình làng quanh Sơn Tây có thờ Đức Thánh Tản để so sánh quy mô, cách bày thờ với Đông Cung.
Câu hỏi thường gặp
Đền Và thờ ai?
Đền Và thờ Tản Viên Sơn Thánh, tức Đức Thánh Tản, vị thần núi Ba Vì đứng đầu Tứ bất tử. Đền được coi là Đông Cung, nơi thờ phía đông của núi.
Đền Và ở đâu?
Đền Và nằm trên một quả đồi giữa rừng lim cổ ở vùng Sơn Tây, Hà Nội, cách trung tâm Hà Nội khoảng 40–45 km về phía tây. Từ đền đi thành cổ Sơn Tây và làng cổ Đường Lâm đều gần.
Hội đền Và diễn ra khi nào?
Hội đền Và thường có hai kỳ: kỳ chính quanh rằm tháng Giêng và một kỳ mùa thu khoảng rằm tháng Chín âm lịch. Ngày cụ thể và quy mô rước từng năm nên hỏi ban quản lý di tích.
Vì sao đền Và có rừng lim cổ?
Đất quanh nơi thờ được coi là đất của thần nên người làng không chặt phá qua nhiều đời. Nhờ vậy khu rừng lim nhiều cây già còn được giữ lại sát đền, điều hiếm thấy ở đồng bằng.
Đi đền Và có nên kết hợp thành cổ Sơn Tây không?
Nên. Thành cổ Sơn Tây xây bằng đá ong năm 1822 nằm rất gần, đi trong khoảng một giờ. Có thêm thời gian thì ghé làng cổ Đường Lâm hoặc lên núi Ba Vì.