Tản Viên Sơn Thánh là thần núi Ba Vì, vị đứng đầu Tứ bất tử, được dân gian gọi thân mật là Đức Thánh Tản và chính là Sơn Tinh trong truyện Sơn Tinh – Thuỷ Tinh. Ngài được thờ ở cả một hệ đền quanh núi: đền Thượng trên vùng đỉnh, đền Trung ở lưng chừng, đền Hạ dưới chân, cùng các "cung" bốn phía mà nổi tiếng nhất là đền Và (Đông Cung) ở Sơn Tây, Hà Nội. Muốn đi trọn trong một ngày, hợp lý nhất là bắt đầu ở đền Và rồi vào núi.
Tên gọi: núi Tản, núi Ba Vì, Đức Thánh Tản
"Tản Viên" viết bằng chữ Hán là 傘圓: "tản" là cái tán, cái ô; "viên" là tròn. Người xưa nhìn ngọn núi từ đồng bằng thấy tròn như chiếc tán che, nên đặt tên như vậy. "Ba Vì" thường được giải thích là núi có ba đỉnh nổi bật đứng liền nhau. Đỉnh cao nhất là đỉnh Vua, khoảng 1.296 m; hai đỉnh còn lại là đỉnh Tản Viên (khoảng 1.227 m) và đỉnh Ngọc Hoa (khoảng 1.131 m). Tên đỉnh Ngọc Hoa gợi nhớ nàng công chúa con vua Hùng mà trong nhiều thần tích là vợ của Tản Viên, tức Mỵ Nương trong truyện kể quen thuộc.
Vị thần mang tên ngọn núi, và ngọn núi được gọi theo vị thần: với người dân xứ Đoài, "núi Tản" và "Đức Thánh Tản" gần như là một. Cặp "núi Tản – sông Đà" từ lâu là biểu tượng của vùng này. Nhà thơ Nguyễn Khắc Hiếu, người Sơn Tây cũ, lấy bút danh Tản Đà chính là ghép từ hai chữ ấy.
Sách xưa chép Tản Viên thế nào
Việt điện u linh tập (Lý Tế Xuyên, bài tựa năm 1329) có mục chép về thần núi Tản Viên, xếp ngài vào hàng thần có uy linh lớn của nước. Lĩnh Nam chích quái có truyện Tản Viên, kể cuộc kén rể của vua Hùng và trận giao tranh với Thuỷ Tinh. Hai sách này đều là sách chép truyện thần, không phải chính sử; chúng cho biết người thời Trần đã kể và đã thờ ngài thế nào, chứ không chứng minh một sự kiện lịch sử.
Từ thời Lê đến thời Nguyễn, Tản Viên được các triều đại phong ở bậc thượng đẳng thần, bậc cao nhất trong ba bậc. Nhiều làng đồng bằng Bắc Bộ còn giữ sắc phong ghi tên ngài với chuỗi mỹ tự (những chữ khen tặng) dài, được triều đình gia phong qua từng đời vua.
"Tam vị Tản Viên": khi đình làng thờ ba vị
Đến một ngôi đình ở Hà Nội hay Phú Thọ, không ít khi gặp bài vị ghi ba vị: Tản Viên, Cao Sơn, Quý Minh. Theo nhiều thần tích, Cao Sơn và Quý Minh là hai vị thần đi cùng Tản Viên, có nơi kể là anh em, có nơi kể là tướng giúp ngài. Mô hình thờ ba vị này phổ biến đến mức nhiều nhà nghiên cứu coi đó là dấu hiệu tín ngưỡng Tản Viên đã toả rộng ra cả một vùng, không còn gói trong chân núi. Cao Sơn cũng là vị được thờ ở đền Kim Liên, một trong Thăng Long tứ trấn.
Hệ đền quanh núi: Thượng, Trung, Hạ và bốn cung
Cách thờ thần núi của người Việt thường đi theo độ cao: đền trên cao là nơi thần ngự, đền thấp là nơi người dưới đồng bằng đến lễ được hằng ngày. Ba Vì là ví dụ rõ nhất.
| Điểm thờ | Vị trí chung | Đặc điểm khi đến |
|---|---|---|
| Đền Thượng | Vùng đỉnh Vua, trong Vườn quốc gia Ba Vì | Phải lên bằng đường núi rồi đi bộ bậc đá; mây mù nhiều, khí hậu mát lạnh |
| Đền Trung | Lưng chừng sườn núi | Đường vào hẹp, hỏi người địa phương trước khi đi |
| Đền Hạ | Chân núi, gần khu dân cư | Thuận tiện cho người lớn tuổi, nơi dân quanh vùng lễ thường xuyên |
| Đền Và (Đông Cung) | Vùng Sơn Tây, cách núi một quãng về phía đông | Đền lớn giữa rừng lim cổ, có hội lớn, dễ đến nhất |
Ngoài Đông Cung, dân gian còn nói đến các cung khác ở các phía của núi, hợp thành "tứ cung". Tuy vậy, cung nào ứng với đền nào thì mỗi tài liệu ghi một khác, và quanh Ba Vì có nhiều đền nhỏ cùng mang tên Thượng, Trung, Hạ. Khi tìm đường, nên ghi kèm tên xã hoặc hỏi ban quản lý Vườn quốc gia, đừng chỉ gõ "đền Trung".
Tuyến thăm gợi ý trong một ngày
- Sáng sớm: đền Và. Xuất phát từ nội đô Hà Nội, đến Sơn Tây khi rừng lim còn mát. Dành khoảng một giờ để đi từ nghi môn vào hậu cung, xem bố cục và bia đá.
- Giữa buổi: vào Vườn quốc gia Ba Vì. Đường ô tô đi lên được đến khu cốt 1100 (độ cao khoảng 1.100 m). Dừng ở đây nghỉ chân rồi đi bộ theo lối bậc đá lên vùng đỉnh Vua, nơi có đền Thượng.
- Chiều: xuống chân núi. Ghé một đền Hạ hoặc đền làng ở chân núi để thấy cách người dân quanh vùng thờ Đức Thánh Tản trong đời thường.
- Nếu còn thời gian: làng cổ Đường Lâm và thành cổ Sơn Tây nằm ngay trên đường về.
Vài lưu ý thực tế: bậc đá lên đỉnh có đoạn dốc và trơn khi sương xuống, nên đi giày đế bám. Mùa hè hay có mưa giông chiều, mùa đông sương mù dày có thể che hết tầm nhìn. Giờ mở cửa Vườn quốc gia và các quy định vào rừng nên hỏi trước ban quản lý; trong rừng không tự ý đốt hương ngoài nơi thờ để tránh cháy.
Tản Viên trong đời sống người quanh núi
Với cư dân xứ Đoài, Tản Viên không chỉ là vị thần trong đền. Ngài là người dạy dân làm ruộng, săn bắn, đánh cá trong nhiều lời kể địa phương; là người bảo hộ mùa màng trước lũ sông Đà. Người Mường, người Dao sống trên sườn Ba Vì cũng có những câu chuyện riêng về thần núi, cho thấy tín ngưỡng này không chỉ của người Kinh dưới đồng bằng.
Nhiều làng có tục đặt tên đất, tên gò theo dấu chân, chỗ nghỉ, chỗ cắm gậy của Đức Thánh. Những địa danh ấy là truyền thuyết gắn vào cảnh vật, nhưng chúng giữ lại ký ức về cách người xưa "đọc" vùng đất của mình: chỗ nào cao ráo, chỗ nào nước đọng, chỗ nào an toàn khi nước lên.
Đọc Tản Viên đúng tầng
Có ba tầng dễ trộn vào nhau khi nói về Tản Viên:
- Tầng truyện: Sơn Tinh – Thuỷ Tinh, cuộc kén rể, lễ vật voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao. Đây là truyền thuyết.
- Tầng thờ: đền, sắc phong, ngày hội, các làng cùng thờ. Đây là thực hành có thật, kiểm chứng được qua di tích và văn bản.
- Tầng diễn giải: Tản Viên là biểu tượng của công cuộc trị thuỷ, là "thần núi tổ". Đây là cách giới nghiên cứu giải thích, có giá trị nhưng vẫn là diễn giải.
Giữ được ba tầng này tách bạch thì đi đền không bị lạc giữa chuyện kể và hiện thực, cũng không bị cuốn vào những lời đồn kiểu "đền nào thiêng nhất".
Góc nhìn hôm nay
Ba Vì ngày nay là vườn quốc gia, là nơi dân thành phố lên tránh nóng, và vẫn là núi thiêng. Hai vai trò ấy bổ sung cho nhau: chính vì được coi là chỗ thần ngự mà nhiều khoảnh rừng quanh đền được giữ lại lâu đời. Kính thần núi, theo nghĩa thiết thực nhất hôm nay, là không xả rác, không bẻ cây, không đốt vàng mã giữa rừng.
Muốn đọc thêm, có thể tìm bản dịch Việt điện u linh tập và Lĩnh Nam chích quái, các công trình về tín ngưỡng xứ Đoài của giới nghiên cứu văn hoá dân gian, và tài liệu giới thiệu của Vườn quốc gia Ba Vì. Ở các đình làng Hà Nội, thử tìm bài vị "Tản Viên Sơn Thánh" hoặc bộ ba Tản Viên – Cao Sơn – Quý Minh: đó là cách tự vẽ được bản đồ ảnh hưởng của vị thần núi này.
Câu hỏi thường gặp
Tản Viên Sơn Thánh là ai?
Tản Viên Sơn Thánh là thần núi Ba Vì, chính là Sơn Tinh trong truyện Sơn Tinh – Thuỷ Tinh, và là vị đứng đầu Tứ bất tử. Ngài được các triều đại phong thượng đẳng thần và được thờ ở nhiều đền, đình khắp đồng bằng Bắc Bộ.
Đền thờ Tản Viên ở đâu?
Hệ đền chính nằm quanh núi Ba Vì, Hà Nội: đền Thượng ở vùng đỉnh Vua, đền Trung lưng chừng núi, đền Hạ dưới chân núi. Đền Và ở vùng Sơn Tây là Đông Cung, nơi có hội lớn và dễ đến nhất.
Núi Ba Vì cao bao nhiêu mét?
Đỉnh cao nhất là đỉnh Vua, khoảng 1.296 m. Hai đỉnh còn lại là đỉnh Tản Viên khoảng 1.227 m và đỉnh Ngọc Hoa khoảng 1.131 m.
Vì sao đình làng thờ cả Tản Viên, Cao Sơn, Quý Minh?
Theo nhiều thần tích, Cao Sơn và Quý Minh là hai vị đi cùng Tản Viên, nơi thì kể là anh em, nơi thì kể là tướng. Mô hình thờ ba vị này rất phổ biến ở Hà Nội và Phú Thọ, cho thấy tín ngưỡng Tản Viên lan rộng khỏi vùng chân núi.
Đi đền Thượng Ba Vì có phải leo nhiều không?
Ô tô lên được đến khu cốt 1100 trong Vườn quốc gia, sau đó phải đi bộ lối bậc đá lên vùng đỉnh. Đoạn này dốc và có thể trơn khi có sương, nên đi giày bám tốt và tránh ngày mưa.