Chử Đồng Tử – Tiên Dung là truyện về chàng trai nghèo nhất làng Chử Xá lấy được công chúa con vua Hùng, cùng vợ lập chợ buôn bán, rồi theo đạo tu tiên và cả thành quách bay lên trời trong một đêm. Từ một truyện tình vượt ngôi thứ, Chử Đồng Tử trở thành vị thánh được giới buôn bán kính trọng và được các phái đạo Tiên tôn làm tổ, nên mới có danh xưng Chử Đạo Tổ. Ông là một trong Tứ bất tử, thờ chính ở đền Đa Hoà và đền Dạ Trạch (Hưng Yên).
Truyện được chép ở đâu
Nguồn quen thuộc nhất là truyện Nhất Dạ Trạch (Đầm Một Đêm) trong Lĩnh Nam chích quái, tập truyện thần được biên soạn và sửa định qua thời Trần, thời Lê. Truyện đặt vào đời Hùng Vương thứ ba theo cách đếm đời trong sách. Ngoài ra, thần tích các làng thờ ông ở ven sông Hồng còn giữ nhiều chi tiết riêng, chẳng hạn chuyện người vợ thứ hai là Tây Sa cùng tu đạo. Đây đều là truyền thuyết và lời kể của làng, không phải ghi chép lịch sử; khi đọc, nên để ý chúng nói gì về người kể hơn là cố tìm "sự kiện thật".
Bốn chặng của một cuộc đời trong truyện
| Chặng | Chuyện kể (rất tóm tắt) | Điều người xưa muốn nói |
|---|---|---|
| Hiếu | Hai cha con nghèo đến mức chung một cái khố. Cha mất dặn con giữ khố mà dùng, con không nỡ, mặc khố cho cha rồi chôn. | Người nghèo nhất vẫn có thể giữ trọn đạo hiếu; phẩm giá không nằm ở của cải. |
| Duyên | Công chúa Tiên Dung đi chơi thuyền, quây màn tắm ở bãi cát, nước dội lộ ra chàng trai vùi mình trong cát. Nàng cho là duyên trời định, kết làm vợ chồng. | Người con gái tự quyết hôn nhân, vượt qua ngôi thứ vua – dân. |
| Buôn | Vua cha giận, hai người không về cung, lập chợ, buôn bán với cả khách buôn từ xa đến. | Một con đường làm giàu khác ruộng đất: trao đổi, giao thương. |
| Đạo | Chử Đồng Tử theo thuyền buôn đi xa, gặp người tu ở núi Quỳnh Viên, học đạo, được trao gậy và nón; về truyền cho vợ. Cuối cùng cả thành quách bay lên trời trong một đêm, đất cũ sụt thành đầm. | Giàu sang không phải đích cuối; học đạo mới là chỗ dừng. Và họ không chết. |
Một chuyện tình vượt ngôi thứ
Trong văn hoá làng Việt, hôn nhân là việc của hai họ, xếp theo môn đăng hộ đối. Truyện Chử Đồng Tử đảo ngược mọi thứ: con gái vua chọn người nghèo nhất, tự mình quyết, và cái giá phải trả là rời bỏ cung đình. Truyện không cho nhà vua thắng: quân triều đình kéo đến thì đôi vợ chồng đã bay đi.
Giới nghiên cứu văn hoá dân gian hay đọc chi tiết này như dấu vết của một thời mà vai trò người phụ nữ trong việc chọn chồng còn rất lớn, trước khi khuôn phép Nho giáo bén rễ sâu. Đó là một cách giải thích, không phải điều đã được chứng minh. Điều chắc chắn hơn là: truyện được người làng kể lại suốt nhiều thế kỷ, nghĩa là họ thích nó, và hôm nay hội đền Đa Hoà, Dạ Trạch vẫn được nhiều đôi trẻ tìm đến như nơi thờ một mối tình đẹp.
Vì sao giới buôn bán kính Chử Đồng Tử
Trong Tứ bất tử, mỗi vị gánh một mối lo lớn: Tản Viên với lũ, Thánh Gióng với giặc. Chử Đồng Tử gánh một khát vọng thực tế hơn: làm ăn khấm khá. Truyện kể hai vợ chồng lập phố chợ, buôn bán với khách xa, chính Chử theo thuyền buôn ra biển. Một ông thánh "biết buôn" là hình mẫu hiếm trong xã hội trọng nông.
Vùng đất thờ ông cũng hợp với hình mẫu ấy. Đoạn sông Hồng qua Khoái Châu, Văn Giang cũ và Phố Hiến xưa là đường thuyền tấp nập; Phố Hiến từng là thương cảng lớn ở thế kỷ 17. Người buôn trên sông kính một vị thánh từng buôn bán trên chính dòng sông ấy là chuyện tự nhiên.
Điều nên hiểu cho đúng: kính Chử Đồng Tử như một tấm gương lập nghiệp là một chuyện; biến đền thành nơi "cầu tài linh nghiệm" là chuyện khác. Truyện không kể ông giàu nhờ cầu xin, mà nhờ dám bước ra khỏi cái nghèo và đi xa.
Vì sao gọi là Chử Đạo Tổ
Chặng cuối của truyện là chặng học đạo. Người truyền đạo cho Chử ở núi Quỳnh Viên được sách gọi tên là Phật Quang, nghe như một nhà sư, nhưng phép được truyền lại là gậy và nón biến ra thành quách, rồi cả thành bay lên trời, rất gần với hình ảnh tu tiên của Đạo giáo. Sự pha trộn Phật – Tiên này cho thấy truyện đã được nhiều thế hệ người kể bồi đắp.
Về sau, các phái đạo Tiên trong dân gian (Đạo giáo dân gian ở Bắc Bộ) tôn Chử Đồng Tử làm vị tổ của đạo mình. Từ đó có danh xưng Chử Đạo Tổ: "tổ của đạo" họ Chử. Trên hoành phi, sắc phong và bảng giới thiệu ở đền, có thể gặp cả tên Chử Đồng Tử lẫn Chử Đạo Tổ; đó là cùng một vị.
Một chi tiết khác củng cố vị thế ông trong tâm thức dân tộc: Đại Việt sử ký toàn thư, khi chép về Triệu Quang Phục kháng chiến ở đầm Dạ Trạch vào thế kỷ 6, có ghi lời tương truyền rằng Chử Đồng Tử cưỡi rồng hiện xuống, trao cho ông móng rồng để cài lên mũ đâu mâu. Nhà sử ghi rõ "tương truyền", tức coi là lời truyền chứ không phải sự kiện đã kiểm chứng. Nhưng chính chi tiết ấy khiến vị thánh của tình yêu và buôn bán có thêm vai người giúp nước.
Những địa danh mang dấu truyện
- Chử Xá: làng quê của Chử Đồng Tử theo truyện, vùng Văn Giang cũ, Hưng Yên.
- Bãi Tự Nhiên: bãi giữa sông Hồng nơi gặp gỡ, nay có xã mang tên Tự Nhiên ở Hà Nội và có nơi thờ ông.
- Đầm Dạ Trạch (Nhất Dạ Trạch): chỗ đất sụt sau đêm thành quách bay đi, vùng Khoái Châu cũ, Hưng Yên.
- Đa Hoà: nơi có đền thờ lớn bên sông Hồng, cùng vùng Khoái Châu cũ.
Có thể thấy cả "bản đồ truyện" nằm trên một đoạn sông Hồng không dài, trải qua hai bờ Hà Nội và Hưng Yên. Ngồi thuyền hoặc chạy dọc đê một buổi là đi qua được phần lớn các địa danh này.
Góc nhìn hôm nay
Chử Đồng Tử – Tiên Dung là một trong số ít truyện cổ Việt có cả bốn thứ: lòng hiếu, tình yêu tự chọn, làm ăn buôn bán và khát vọng tinh thần. Người trẻ hôm nay có thể đọc nó như một truyện về sự dám bước ra khỏi cái khuôn sẵn có, không phải như một lời hứa "lấy được người giàu sang".
Để tìm hiểu thêm, nên đọc truyện Nhất Dạ Trạch trong bản dịch Lĩnh Nam chích quái, đoạn chép về Triệu Quang Phục trong Đại Việt sử ký toàn thư, và các công trình về Đạo giáo dân gian ở Việt Nam để hiểu vì sao có danh xưng Chử Đạo Tổ. Nếu đến đền Đa Hoà hay Dạ Trạch, hãy tìm bài vị thờ Tiên Dung và Tây Sa bên cạnh ngai ông: chính cách bày thờ ấy kể lại câu chuyện theo kiểu của làng.
Câu hỏi thường gặp
Chử Đồng Tử là ai?
Chử Đồng Tử là nhân vật trong truyền thuyết Nhất Dạ Trạch, người làng Chử Xá nghèo khó lấy công chúa Tiên Dung con vua Hùng, sau học đạo và bay lên trời. Ông là một trong Tứ bất tử, được tôn là Chử Đạo Tổ.
Tiên Dung là con vua Hùng thứ mấy?
Theo Lĩnh Nam chích quái, Tiên Dung là con gái Hùng Vương thứ ba. Cách đếm đời vua Hùng trong sách cổ là truyền thuyết, không phải niên đại lịch sử.
Vì sao Chử Đồng Tử được gọi là Chử Đạo Tổ?
Vì trong truyện ông học đạo ở núi Quỳnh Viên, được trao gậy và nón thần, rồi cùng vợ bay lên trời. Các phái đạo Tiên trong dân gian tôn ông làm tổ của đạo mình, nên có danh xưng Chử Đạo Tổ.
Vì sao người buôn bán kính Chử Đồng Tử?
Truyện kể vợ chồng ông lập chợ, buôn bán với khách xa và Chử từng theo thuyền buôn ra biển. Vùng sông Hồng thờ ông cũng là đường thuyền buôn tấp nập xưa, nên ông được coi là tấm gương lập nghiệp bằng buôn bán.
Đền thờ Chử Đồng Tử ở đâu?
Hai nơi thờ chính là đền Đa Hoà và đền Dạ Trạch ở vùng Khoái Châu cũ, Hưng Yên, bên bờ sông Hồng. Ngoài ra còn có nhiều nơi thờ khác dọc sông, như ở bãi Tự Nhiên, Hà Nội.