Ông Tà là cách người Việt Nam Bộ gọi Neak Ta, vị thần giữ đất của người Khmer. Mỗi phum sóc Khmer có Neak Ta riêng, thường thờ trong một miếu nhỏ dưới gốc cây cổ thụ, và hình thể của thần nhiều khi chỉ là một hay vài cục đá. Người Việt đến khai phá vùng đất này đã nhận luôn vị thần ấy, gọi là Ông Tà, và thờ song song với Thổ địa, Ông Địa của mình. Miếu Ông Tà vì thế là một dấu vết sống động của sự giao lưu Việt – Khmer.
Neak Ta trong văn hoá Khmer
Trong tiếng Khmer, neak là người, đấng; ta là ông, người già, tổ tiên. Neak Ta có thể hiểu là "ông già", "đấng tổ" của một vùng đất. Giới nghiên cứu văn hoá Khmer, cả ở Việt Nam lẫn Campuchia, đều coi tín ngưỡng Neak Ta là lớp tín ngưỡng bản địa rất cổ, có trước khi Ấn Độ giáo và Phật giáo Nam tông đến với người Khmer.
Neak Ta không phải một vị duy nhất mà là một loại thần. Mỗi làng, mỗi cánh rừng, mỗi dòng sông, mỗi ngọn đồi có thể có Neak Ta của riêng mình. Có vị được hình dung là ông già hiền lành, có vị là một danh tướng, có vị không rõ lai lịch, chỉ biết "ông ở đây từ lâu". Người Khmer tin Neak Ta coi sóc đất đai, mùa màng, gia súc và sự yên ổn của cả cộng đồng.
Vì sao thờ đá, thờ dưới gốc cây
Hình thức thờ Neak Ta phổ biến nhất là đá: những cục đá tự nhiên có hình dáng lạ, những mảnh đá chạm cũ tìm được trên đất làng, có khi là một mảnh tượng cổ không còn nguyên. Đá đặt trong một miếu nhỏ lợp tôn hay lá, dưới gốc một cây lớn như cây dầu, cây sanh, cây me, cây thốt nốt. Đá bền vững, cây sống lâu: cả hai đều hợp với hình dung về một vị thần "ở" mãi một chỗ.
Ở nhiều phum sóc, miếu Neak Ta nằm ngay trong khuôn viên hoặc gần chùa Khmer. Đây là ví dụ cho cách người Khmer để Phật giáo và tín ngưỡng bản địa cùng tồn tại: Phật ở chánh điện, thần đất ở gốc cây.
Người Việt thờ Ông Tà thế nào
Khi người Việt vào Nam Bộ từ thế kỷ 17–18, nhiều vùng đã có người Khmer sinh sống từ trước. Người Việt mới đến không tự coi mình là chủ duy nhất của đất, mà nhận luôn vị thần đã có ở đó. Cách gọi "Ông Tà" là phiên âm và Việt hoá chữ Neak Ta, ghép với chữ "Ông" như người Việt vẫn gọi Ông Địa, Ông Bổn.
Miếu Ông Tà của người Việt thường gặp ở các vùng có người Khmer sinh sống hoặc từng sinh sống: Sóc Trăng cũ (nay thuộc Cần Thơ), Trà Vinh cũ (nay thuộc Vĩnh Long), vùng Bảy Núi và Kiên Giang cũ (nay đều thuộc An Giang), Bạc Liêu cũ và Cà Mau (nay là tỉnh Cà Mau), Tây Ninh. Hình thức không khác mấy so với miếu Khmer: miếu nhỏ dưới gốc cây, bên trong có đá hoặc bài vị chữ Hán, chữ Việt. Có miếu người Việt và người Khmer cùng đến thắp hương.
Nhà văn Sơn Nam, người viết nhiều về văn hoá khẩn hoang miền Tây, đã nhắc đến Ông Tà như một phần của đời sống dân gian Nam Bộ. Trong lời kể của nhiều vùng, người đi rừng, đi ruộng xa vẫn có thói quen "thưa" với Ông Tà trước khi vào đất lạ.
Ông Tà, Ông Địa, Thổ thần: khác nhau ở đâu
| Ông Tà | Ông Địa | Thổ thần | |
|---|---|---|---|
| Gốc | Tín ngưỡng bản địa Khmer | Tín ngưỡng người Hoa (Thổ địa công) | Tín ngưỡng Việt, gốc chung Đông Á |
| Hình thể | Thường là đá, có khi không có hình | Tượng ông già bụng to, cầm quạt | Thường chỉ có bài vị |
| Nơi thờ | Miếu dưới gốc cây, gần chùa Khmer, đầu phum sóc | Bàn thờ sát nền trong nhà, tiệm | Miếu ngoài đồng, đầu làng, nghĩa trang |
| Phạm vi | Cả cộng đồng phum sóc, một khu rừng, ruộng | Một nhà, một tiệm | Một vùng đất |
Ba vị cùng làm một việc: giữ đất. Ở Nam Bộ, có khi cả ba cùng hiện diện trong một làng: Ông Tà ở gốc cây đầu xóm, Ông Địa trong từng nhà, miếu Thổ thần ở cánh đồng. Người dân không thấy có gì mâu thuẫn.
Lễ cúng Neak Ta của người Khmer
Người Khmer thường cúng Neak Ta theo chu kỳ nông nghiệp. Lễ lớn hay diễn ra vào đầu mùa mưa, trước khi xuống giống, để cầu mưa thuận và mùa màng yên ổn; ngày cụ thể do từng phum sóc định, thường có sự tham gia của các vị sư và người lớn tuổi trong làng. Lễ vật là sản vật của làng: gà, xôi, bánh, trái cây, rượu. Sau lễ, dân làng cùng ăn uống, đây cũng là dịp gặp gỡ cả cộng đồng.
Ngoài lễ chung, người dân còn đến miếu khi có việc riêng: trước chuyến đi xa, khi có người ốm, khi bắt đầu làm nhà. Đó là cách nói với "ông già của làng" rằng mình sắp làm gì.
Lời kể dân gian quanh Ông Tà
Quanh miếu Ông Tà có nhiều chuyện kể truyền miệng: ông hay "phạt" người chặt cây quanh miếu, người lấy đá của ông về nhà thì gặp chuyện không may, ông "báo" cho dân làng biết trước nước lớn. Những chuyện ấy là lời kể dân gian, khác nhau ở từng vùng. Nhìn từ góc văn hoá, chúng có chức năng rõ ràng: giữ cho cây cổ thụ không bị chặt, giữ cho những mảnh đá cổ (nhiều khi là hiện vật khảo cổ) không bị lấy đi, giữ cho người làng tôn trọng không gian chung.
Ở Nam Bộ đã có những trường hợp hiện vật cổ, như mảnh tượng hay linga đá, được dân làng thờ như Neak Ta trong nhiều đời trước khi giới khảo cổ biết đến; nhờ được coi là thần nên không ai dám mang đi. Tín ngưỡng ở đây vô tình làm thay việc bảo tồn.
Góc nhìn hôm nay: tôn trọng một không gian chung của hai dân tộc
- Khi đi miền Tây, Tây Ninh, Bảy Núi: để ý những miếu nhỏ dưới gốc cây lớn gần chùa Khmer. Đó thường là miếu Neak Ta. Có thể đứng ngắm, hỏi người trong phum sóc, nhưng không đụng vào đá thờ.
- Không mang đá, mảnh gốm quanh miếu về làm kỷ niệm. Đó có thể là đồ thờ, cũng có thể là hiện vật có giá trị nghiên cứu.
- Tìm hiểu thêm văn hoá Khmer Nam Bộ: các bảo tàng văn hoá Khmer ở Sóc Trăng cũ, Trà Vinh cũ; lễ Chôl Chnăm Thmây (Tết cổ truyền), lễ Sene Dolta (lễ cúng ông bà), lễ Ok Om Bok là những dịp thấy rõ đời sống tín ngưỡng của người Khmer.
- Đọc thêm: Sơn Nam, Đình miếu và lễ hội dân gian miền Nam; các nghiên cứu về văn hoá Khmer Nam Bộ của Viện Nghiên cứu Văn hoá và các trường đại học ở Cần Thơ, TP.HCM.
Câu hỏi thường gặp
Ông Tà là ai?
Ông Tà là cách người Việt Nam Bộ gọi Neak Ta, vị thần giữ đất của người Khmer. Mỗi phum sóc có Neak Ta riêng, coi sóc đất đai, mùa màng và sự yên ổn của cộng đồng. Người Việt đến sau đã nhận và cùng thờ vị thần này.
Miếu Ông Tà thờ gì?
Miếu Ông Tà thường thờ một hay vài cục đá tự nhiên hoặc mảnh đá chạm cũ, đặt trong miếu nhỏ dưới gốc cây cổ thụ. Đá được coi là hình thể hoặc chỗ ngự của thần. Có miếu thêm bài vị chữ Hán hoặc chữ Việt.
Ông Tà khác Ông Địa thế nào?
Ông Tà có gốc từ tín ngưỡng Khmer, thường thờ bằng đá dưới gốc cây, coi cả phum sóc. Ông Địa có gốc từ tín ngưỡng người Hoa, có tượng ông già bụng to, thờ trong nhà, tiệm. Cả hai đều là thần giữ đất.
Neak Ta nghĩa là gì?
Trong tiếng Khmer, neak là người, đấng; ta là ông, người già, tổ tiên. Neak Ta có thể hiểu là ông già hay đấng tổ của một vùng đất. Đây là lớp tín ngưỡng bản địa có từ trước khi Phật giáo đến với người Khmer.
Miếu Ông Tà có nhiều ở đâu?
Miếu Ông Tà có nhiều ở các vùng có người Khmer sinh sống như Cần Thơ (vùng Sóc Trăng cũ), Vĩnh Long (vùng Trà Vinh cũ), An Giang, Cà Mau, Tây Ninh. Miếu thường nằm dưới gốc cây lớn, đầu phum sóc hoặc gần chùa Khmer.