Thổ công, Thổ địa, Thổ thần đều là thần đất, nhưng mỗi tên quen dùng ở một chỗ: Thổ công là thần đất của một ngôi nhà (cách gọi phổ biến ở miền Bắc), Thổ địa là thần đất trong nhà theo cách gọi miền Nam hoặc thần đất của một khu xóm, còn Thổ thần là cách gọi chung vị thần cai quản một vùng đất, một khu ruộng, một nghĩa địa. Trên cùng là Hậu Thổ, thần đất của cả nước, được triều đình tế ở đàn Xã Tắc. Ranh giới giữa các tên không cứng, nên nhầm lẫn là chuyện thường.
Bảng phân biệt nhanh
| Tên gọi | Coi phần đất nào | Thờ ở đâu | Hay gặp ở |
|---|---|---|---|
| Hậu Thổ | Đất đai cả nước | Đàn Xã Tắc của triều đình; một số đền, miếu | Lễ tế cung đình xưa |
| Thổ thần | Một vùng đất, cánh đồng, gò, nghĩa địa | Miếu nhỏ ngoài đồng, đầu làng, góc nghĩa trang | Cả ba miền |
| Thổ công | Một ngôi nhà, mảnh vườn | Ban thờ riêng hoặc một bát hương cạnh ban gia tiên | Miền Bắc |
| Thổ địa / Ông Địa | Nhà, tiệm, một khu phố | Bàn thờ sát nền, quay ra cửa; miếu Phúc Đức | Nam Bộ, cộng đồng người Hoa |
| Táo quân | Bếp và việc trong nhà | Gắn với bếp; tiễn ngày 23 tháng Chạp | Cả ba miền |
| Ông Tà (Neak Ta) | Đất của một phum sóc | Miếu dưới gốc cây, cục đá thờ | Người Khmer và người Việt Nam Bộ |
Bảng trên là cách hiểu phổ biến, không phải quy định. Cùng một vị, làng này gọi Thổ thần, làng bên gọi Thổ địa; trong văn khấn cổ còn gặp những cụm dài như "Bản gia Thổ địa Long mạch Tôn thần" để chỉ thần đất của nhà. Khi đọc tư liệu, nên xem vị ấy coi phần đất nào, hơn là bám vào chữ.
Thần đất cao nhất: Hậu Thổ và đàn Xã Tắc
Ở tầng quốc gia, đất đai được thờ cùng với thần lúa. "Xã" là thần đất, "Tắc" là thần ngũ cốc; ghép lại thành "Xã Tắc", về sau thành từ chỉ cả đất nước. Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1048, vua Lý Thái Tông cho đắp đàn Xã Tắc ngoài cửa Trường Quảng của kinh thành Thăng Long, bốn mùa cầu đảo cho mùa màng. Các triều sau đều giữ lễ này; ở Huế, đàn Xã Tắc thời Nguyễn còn dấu tích trong kinh thành.
Hậu Thổ (có nơi gọi Hậu Thổ phu nhân, Địa kỳ) còn được thờ ở nhiều đền làng như một vị nữ thần đất. Ở tầng này, thần đất là chuyện của triều đình và cả cộng đồng: được mùa hay mất mùa liên quan đến cả nước.
Thổ thần: chủ đất ngoài đồng, ngoài nghĩa địa
Đi qua các cánh đồng miền Bắc và miền Trung, thỉnh thoảng gặp một miếu nhỏ xây gạch trên bờ ruộng hay gò đất, không tượng, chỉ có bát hương. Nhiều miếu như vậy là nơi thờ Thổ thần của khu đồng ấy. Người làm ruộng thắp hương trước mùa cấy hay khi gặt, như một cách chào "chủ đất".
Thổ thần còn hiện diện ở nghĩa trang. Tục cũ ở nhiều vùng: khi đào huyệt, xây mộ hay bốc mộ, gia đình thắp hương "tạ Thổ thần" xin phép động đến đất. Nhiều nghĩa trang làng có một miếu hoặc bia nhỏ thờ Thổ thần ở góc. Ý nghĩa của tục này dễ hiểu: đất ấy có chủ, động đến đất thì phải thưa.
Câu tục ngữ "Đất có Thổ công, sông có Hà Bá" tóm gọn quan niệm ấy: mỗi nơi đều có vị cai quản riêng, người đến sau phải biết điều.
Thổ công: thần đất của ngôi nhà miền Bắc
Trong nhà người Việt phía Bắc, Thổ công được coi là vị thần trông coi đất đai, nhà cửa, giữ yên cho gia đình. Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục (đăng trên Đông Dương tạp chí khoảng 1915) có mục riêng nói về tục thờ Thổ công trong nhà. Thổ công thường được thờ bằng một bát hương riêng, đặt ở ban thờ bên cạnh hoặc thấp hơn ban gia tiên một chút, có nhà đặt cùng ban với gia tiên. Ngày rằm, mùng Một, ngày giỗ, nhiều nhà thắp hương Thổ công trước rồi mới đến gia tiên, theo lối "đất có chủ thì thưa chủ trước".
Thổ công và Táo quân: chỗ dễ nhầm nhất
Nhiều người coi Thổ công là một trong ba vị Táo quân, cũng có người coi đó là hai đối tượng thờ khác nhau. Lý do là có hai cách hiểu cùng tồn tại:
- Cách thứ nhất: Táo quân gồm ba vị, thường kể là Thổ công (coi việc trong bếp), Thổ địa (coi việc trong nhà) và Thổ kỳ (coi việc chợ búa của người nội trợ). Theo cách này, Thổ công là một phần của bộ ba ấy, và ngày 23 tháng Chạp tiễn cả ba.
- Cách thứ hai: Thổ công là thần đất của ngôi nhà, thờ quanh năm; Táo quân là thần bếp, gắn với tục tiễn ông Táo về trời. Hai vị được thờ chung một bát hương ở nhiều nhà nên dần gộp vào nhau.
Các sách phong tục đầu thế kỷ 20 chép không hoàn toàn khớp nhau ở điểm này, và tục từng vùng cũng khác. Vì vậy, nếu ông bà trong nhà nói "bát hương Thổ công" hay "bát hương ông Táo" cho cùng một chỗ, đó không phải là sai, chỉ là hai lối gọi. Chuyện Táo quân, cá chép, tiễn ông Táo thuộc mảng phong tục Tết, bài này chỉ nhắc để phân biệt.
Thổ địa ở miền Nam và trong cộng đồng người Hoa
Ở Nam Bộ, thần đất trong nhà là Ông Địa, thờ cùng Thần Tài trên bàn thờ sát nền, quay ra cửa (có bài riêng trong mục). Ngoài phố, người Hoa có miếu Phúc Đức thờ Phúc Đức Chính Thần, tức Thổ địa của khu phố hay của hội quán. Như vậy cùng một chữ "Thổ địa", ở miền Bắc có thể là một trong ba vị Táo, còn ở miền Nam là ông bụng phệ cầm quạt dưới chân bàn thờ. Chỉ một chữ mà hai hình dung rất khác: đây là nguồn nhầm lẫn lớn khi người hai miền nói chuyện với nhau.
Vì sao người Việt thờ đất kỹ đến vậy
Với một xã hội trồng lúa nước, đất không chỉ là chỗ ở mà là nguồn sống. Có thể hiểu tục thờ thần đất qua ba ý:
- Biết ơn nguồn sống. Đất cho lúa, cho chỗ dựng nhà, cho nơi chôn cất người thân. Thờ đất là cách nói lời cảm ơn thường xuyên.
- Đất có chủ. Người đến sau ở trên đất của người trước, nên cần "thưa" với chủ đất. Các tục động thổ khi làm nhà, tạ đất sau khi xây xong, tạ Thổ thần khi xây mộ đều theo ý ấy.
- Giữ trật tự cộng đồng. Miếu thần đất ở đầu làng, cuối đồng đánh dấu ranh giới. Không ai tự ý lấn bờ, xâm mộ ở chỗ "có thần".
Trong ba ý, ý thứ ba thường bị bỏ qua nhưng lại rất thực tế: tín ngưỡng thần đất từng là một cách giữ gìn ranh giới đất đai khi chưa có sổ địa chính.
Góc nhìn hôm nay
- Khi làm nhà, xây mộ: nhiều gia đình vẫn thắp hương thưa với đất. Đây là việc gia đình tự làm bằng lời của mình; không cần mâm lễ lớn hay thuê thầy, và chọn ngày giờ là chuyện ngoài phạm vi văn hoá tín ngưỡng.
- Khi gặp miếu Thổ thần ngoài đồng: không xê dịch, không lấy đồ, không xả rác quanh miếu. Đó là phép lịch sự với cộng đồng giữ miếu.
- Muốn thấy dấu vết thờ Xã Tắc: có thể tìm đến khu vực đàn Xã Tắc trong kinh thành Huế, nơi hiện còn nền đàn.
- Đọc thêm: Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục; Toan Ánh, Nếp cũ – Tín ngưỡng Việt Nam; các công trình của Ngô Đức Thịnh về tín ngưỡng dân gian.
Câu hỏi thường gặp
Thổ công là ai?
Thổ công là thần đất của một ngôi nhà theo cách gọi phổ biến ở miền Bắc. Ông được coi là vị trông coi nhà cửa, đất vườn, giữ yên cho gia đình. Nhiều nhà thờ Thổ công bằng một bát hương riêng cạnh ban thờ gia tiên.
Thổ công và Thổ địa khác nhau thế nào?
Ở miền Bắc, theo một cách hiểu phổ biến, Thổ công và Thổ địa là hai trong ba vị Táo quân, chia nhau việc bếp và việc trong nhà. Ở miền Nam, Thổ địa tức Ông Địa, thờ dưới đất cùng Thần Tài. Cùng chữ "Thổ địa" nhưng hai miền hình dung khác nhau.
Thổ công có phải ông Táo không?
Có hai cách hiểu cùng tồn tại. Một cách coi Thổ công là một trong ba vị Táo quân; cách khác coi Thổ công là thần đất của nhà, còn Táo quân là thần bếp. Nhiều nhà thờ chung một bát hương nên hai lối gọi dùng lẫn cho nhau.
Thổ thần là gì?
Thổ thần là cách gọi chung vị thần cai quản một vùng đất cụ thể như cánh đồng, gò đất hay nghĩa địa. Miếu Thổ thần thường nhỏ, đặt ở bờ ruộng, đầu làng hay góc nghĩa trang. Tục tạ Thổ thần khi xây mộ là xin phép chủ đất.
Đàn Xã Tắc thờ ai?
Đàn Xã Tắc thờ thần đất (Xã) và thần lúa (Tắc), là lễ tế của triều đình cầu cho mùa màng cả nước. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Lý Thái Tông cho đắp đàn Xã Tắc ở Thăng Long năm 1048. Ở Huế còn nền đàn Xã Tắc thời Nguyễn.