Cúng cô hồn rằm tháng Bảy là tục bày mâm cúng ngoài trời, trước cửa nhà, để "bố thí" cho những vong hồn không có người thờ cúng, dựa trên niềm tin dân gian rằng ngày này là ngày xá tội vong nhân, các vong được tạm tha. Mâm cúng thường là cháo loãng, gạo muối, bỏng ngô, khoai, mía. Ở Nam Bộ, cúng xong người lớn để trẻ con và người qua đường "giật" đồ cúng, gọi là giật cô hồn. Cốt lõi của tục là lòng thương người khuất không nơi nương tựa.
Cô hồn là ai, xá tội vong nhân là gì
"Cô hồn" nghĩa đen là hồn lẻ loi: vong của những người chết không có con cháu thờ cúng, chết đường, chết sông, chết trận, chết đói, chết nơi đất khách. "Xá tội vong nhân" nghĩa là tha tội cho người đã chết. Dân gian tin rằng vào tháng Bảy âm lịch, đặc biệt là ngày rằm, cửa ngục được mở, các vong được ra ngoài; người sống bày đồ ăn cho họ để họ đỡ đói lạnh.
Niềm tin này có ít nhất hai nguồn chảy vào nhau:
- Đạo giáo: chia năm làm ba "nguyên": Thượng nguyên rằm tháng Giêng (Thiên quan ban phúc), Trung nguyên rằm tháng Bảy (Địa quan xá tội), Hạ nguyên rằm tháng Mười (Thuỷ quan giải ách). Rằm tháng Bảy vì thế gắn với chuyện tha tội ở cõi âm.
- Phật giáo: lễ Vu Lan và nghi thức thí thực (cho ăn) các vong linh đói khổ. Nhiều chùa tổ chức lễ chẩn tế cô hồn vào dịp này. Phần Vu Lan, báo hiếu là chủ đề của trang linhung trong hệ; ở đây chỉ bàn tục cúng cô hồn dân gian.
Trên nền đó, tục cúng cô hồn của người Việt mang thêm một lớp rất riêng: lòng thương người nghèo khổ, vô gia cư, từ người sống lan sang người chết.
Văn tế thập loại chúng sinh: bài văn hay nhất về cô hồn
Muốn hiểu người Việt nghĩ gì về cô hồn, nên đọc Văn tế thập loại chúng sinh (còn gọi Văn chiêu hồn) của Nguyễn Du, viết bằng chữ Nôm theo thể song thất lục bát. Bài văn mở đầu:
Tiết tháng bảy mưa dầm sùi sụt,
Toát hơi may lạnh buốt xương khô.
Tiếp đó, Nguyễn Du lần lượt gọi mười loại người chết thảm: kẻ làm quan quyền thế, kẻ làm tướng, kẻ buôn bán gặp nạn, người phụ nữ lỡ làng, người đi lính, người hành khất, trẻ nhỏ chết yểu… Điểm làm bài văn sống mãi là ông không phân sang hèn: ai chết không người thờ cũng đáng thương như nhau. Đây là tinh thần đẹp nhất của tục cúng cô hồn, và cũng là lý do bài văn hay được đọc trong các đàn chẩn tế.
Mâm cúng cô hồn có gì, vì sao
| Món | Vì sao có mặt |
|---|---|
| Cháo trắng loãng | Món dễ "nuốt" nhất cho người đói lâu, theo quan niệm dân gian; có nơi múc cháo vào những chiếc lá đa hay lá sen nhỏ |
| Gạo, muối | Hai thứ căn bản nhất để sống; thường được rắc ra sau lễ |
| Bỏng ngô, bánh, kẹo | Đồ dễ chia nhỏ, trẻ con thích, hợp cho việc phát sau lễ |
| Khoai lang, sắn luộc, mía | Đồ ăn của người nghèo, quen thuộc ở nông thôn |
| Nước, nhang, đèn | Như mọi lễ cúng khác |
| Tiền lẻ (Nam Bộ) | Rải hoặc để trên mâm cho người giật; nay nhiều nơi đã thay bằng quà |
Mâm cúng đặt ngoài sân, trước cửa hoặc vỉa hè, không bày trong nhà. Lý do dân gian rất dễ hiểu: cô hồn là khách lạ, không phải tổ tiên; mời khách lạ ăn ở ngoài, không mời vào nhà. Lễ thường làm vào buổi chiều tối, vì theo quan niệm cũ, cõi âm hoạt động về đêm.
Ở miền Bắc, đồ cúng cô hồn sau lễ thường được rải ra đường, gạo muối rắc bốn phía, cháo đổ ở gốc cây. Ở miền Nam, đồ cúng được để cho người khác lấy.
"Giật cô hồn" ở Nam Bộ
Ở Sài Gòn và nhiều tỉnh Nam Bộ, cúng xong gia chủ hoặc chủ tiệm để mặc người ngoài, chủ yếu là trẻ con, xông vào lấy đồ cúng. Tục này có cách hiểu riêng: đồ đã cúng cô hồn thì không giữ lại, càng nhiều người lấy càng tốt; trẻ con, người nghèo được miếng ăn, gia chủ thấy vui. Giật cô hồn từng là một niềm vui tuổi thơ của nhiều thế hệ trẻ con miền Nam.
Ở Nam Bộ còn có tục các cửa hàng cúng cô hồn đều đặn vào mùng 2 và 16 âm lịch hằng tháng, không chỉ rằm tháng Bảy. Đây là tục của giới buôn bán, mỗi nhà một kiểu.
Khi tục giật cô hồn lệch đi
Ở đô thị đông người, giật cô hồn có lúc thành chen lấn: người lớn giật trước trẻ con, xô ngã nhau, tranh giành ngoài lòng đường. Nhiều gia đình và doanh nghiệp đã đổi cách làm: cúng xong thì chia sẵn thành túi, phát tận tay cho trẻ em, người bán vé số, người lao động quanh đó. Cách này giữ được tinh thần gốc là cho người cần, mà an toàn hơn.
Tháng cô hồn và những điều kiêng
Vì tin tháng Bảy là tháng "mở cửa ngục", dân gian có nhiều điều kiêng: không khởi công, không cưới hỏi, không mua xe, không đi chơi đêm, không phơi đồ ban đêm, không nhặt tiền rơi ngoài đường. Những kiêng kỵ này là tục truyền miệng, không có trong sách lễ chính thống nào, và mỗi nhà giữ một mức khác nhau. Nhiều người vẫn cưới hỏi, làm ăn bình thường trong tháng Bảy.
Về mặt văn hoá, có thể hiểu những điều kiêng ấy như một cách nhắc nhau sống chậm lại, cẩn thận hơn vào giữa mùa mưa bão, khi ngày ngắn dần và việc đồng áng nặng. Còn chuyện "tháng cô hồn thì xui" thì nên coi là một phần văn hoá dân gian, không phải lý do để hoãn những việc cần làm.
Góc nhìn hôm nay: cúng cô hồn cho đúng tinh thần
- Đồ cúng đơn giản, ăn được. Cháo, bánh, trái cây, gạo muối. Sau lễ có thể chia cho người cần, đừng để thừa thãi.
- Hạn chế đốt vàng mã. Đốt trên vỉa hè, trong hẻm hẹp vừa nguy cơ cháy vừa ô nhiễm. Nhiều nơi đã khuyến khích giảm.
- Không rải tiền lẻ ra đường. Rất dễ gây tai nạn khi người tranh nhặt.
- Nhớ người thật. Một số chùa, nhóm thiện nguyện nhân dịp này tổ chức phát cơm cho người vô gia cư, người bệnh. Đó là cách nối tinh thần cúng cô hồn sang đời sống.
- Đọc thêm: Văn tế thập loại chúng sinh của Nguyễn Du (có nhiều bản chú giải); Toan Ánh, Nếp cũ – Tín ngưỡng Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Cúng cô hồn rằm tháng Bảy để làm gì?
Cúng cô hồn là bày đồ ăn cho những vong hồn không có người thờ cúng, theo niềm tin dân gian rằng rằm tháng Bảy là ngày xá tội vong nhân. Ý nghĩa cốt lõi là thương người khuất không nơi nương tựa. Tục này khác lễ Vu Lan báo hiếu của Phật giáo, dù diễn ra cùng dịp.
Vì sao cúng cô hồn phải cúng ngoài trời?
Vì cô hồn được coi là khách lạ, không phải tổ tiên trong nhà. Dân gian mời khách lạ ăn ở ngoài sân, trước cửa, không mời vào nhà. Lễ thường làm chiều tối.
Giật cô hồn là gì?
Giật cô hồn là tục ở Nam Bộ: cúng xong gia chủ để trẻ con và người qua đường lấy đồ cúng. Quan niệm là đồ cúng cô hồn không giữ lại, chia càng nhiều người càng tốt. Nay nhiều nơi chia sẵn thành túi phát tận tay để tránh chen lấn.
Cúng cô hồn với Vu Lan khác nhau thế nào?
Vu Lan là lễ Phật giáo, ý nghĩa báo hiếu cha mẹ, tổ chức ở chùa. Cúng cô hồn là tục dân gian bố thí cho vong hồn không người thờ, làm trước cửa nhà. Hai dịp trùng vào rằm tháng Bảy nên hay bị gộp làm một.
Tháng cô hồn có nên mua nhà, cưới hỏi không?
Kiêng làm việc lớn trong tháng Bảy là tục truyền miệng, không có trong sách lễ chính thống. Mỗi gia đình giữ một mức khác nhau, và nhiều người vẫn cưới hỏi, làm ăn bình thường. Đây là lựa chọn của từng nhà, không phải quy định.