Ông Địa và Thần Tài là hai vị thường được thờ chung trên một bàn thờ nhỏ đặt sát nền nhà, quay ra cửa, trong hàng quán và nhà ở Nam Bộ. Ông Địa là thần đất (Thổ địa), Thần Tài là thần của cải; cặp thờ này đến từ tín ngưỡng của người Hoa di cư vào phương Nam từ thế kỷ 17, rồi được người Việt nhận làm của mình. Đặt dưới đất là vì thần đất "ở" dưới đất, và vì trong thứ bậc thần linh dân gian, đây là những vị gần người nhất.
Hai vị trên một bàn thờ: ai là ai
Nhìn vào một bàn thờ Thần Tài – Ông Địa điển hình, người ta thấy hai tượng nhỏ. Phân biệt rất dễ nếu biết nhìn vào dáng và vật cầm tay.
| Ông Địa | Thần Tài | |
|---|---|---|
| Thân phận | Thần đất, coi một mảnh đất, một ngôi nhà, một con phố | Thần của cải, tiền bạc |
| Dáng tượng | Bụng to, áo phanh, mặt cười, thường ngồi bệt hoặc tựa lưng | Ngồi nghiêm, đội mũ quan, râu dài, mặc áo bào |
| Vật cầm | Quạt nan, tẩu thuốc, có khi ôm một con cọp nhỏ hoặc túi | Thỏi vàng hình thuyền (nguyên bảo), có khi cầm quạt hoặc gậy như ý |
| Tên chữ hay gặp | Thổ địa, Phúc Đức Chính Thần | Tài Thần, Tài Bạch Tinh Quân |
Hai tượng đứng bên nào cũng không có một quy chuẩn chung; mỗi nhà, mỗi tiệm bày một cách và đều được coi là bình thường. Điều đáng để ý hơn là tấm bài vị dán phía sau. Nhiều bàn thờ dán một tấm giấy đỏ chữ Hán, nội dung phổ biến là "Ngũ phương ngũ thổ Long Thần, Tiền hậu địa chủ Tài Thần". Dịch thoáng: thần đất của năm phương, và thần tài – chủ đất phía trước phía sau. Câu này cho thấy rõ gốc của bàn thờ: đây trước hết là nơi thờ đất, sau mới đến thờ của cải.
Ông Địa từ đâu ra
Thần đất là một trong những vị thần cổ nhất ở cả vùng Đông Á. Người Trung Hoa xưa tế thần Xã (thần đất) ở cấp làng lẫn cấp triều đình. Lâu dần, ở cấp làng xóm, vị thần đất được hình dung như một ông già hiền lành, gọi là Thổ địa công, và được gọi kính là Phúc Đức Chính Thần (vị thần chính của phúc đức). Người Hoa Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu sang Hội An, Biên Hoà, Sài Gòn – Chợ Lớn, Mỹ Tho từ thế kỷ 17 mang theo tục thờ này, cùng với các miếu Phúc Đức nhỏ trong hội quán và đầu phố.
Ở người Việt phía Bắc, thần đất trong nhà được gọi là Thổ công và thờ trên cao, gần bàn thờ gia tiên (xem bài về Thổ công, Thổ địa trong cùng mục). Còn ở Nam Bộ, nơi người Việt, người Hoa, người Khmer sống xen nhau, tượng Ông Địa béo tốt, cười hề hà của người Hoa hoà vào đời sống người Việt rất tự nhiên. Đến nay, nhiều người miền Nam gọi "Ông Địa" như gọi một người quen trong nhà.
Vì sao Ông Địa bụng phệ, hay cười
Dáng tượng bụng to, áo phanh của Ông Địa ở Nam Bộ rất giống tượng Bố Đại hòa thượng (thường bị gọi lẫn là Phật Di Lặc). Giới nghiên cứu cho rằng thợ làm tượng dân gian đã mượn hình mẫu quen thuộc này, vì nó gợi đúng điều người ta mong ở thần đất: no đủ, vui vẻ, dễ gần. Ông Địa trong múa lân Nam Bộ, đeo mặt nạ cười, cầm quạt trêu lân, cũng cùng một hình tượng ấy. Đây là cách giải thích của giới nghiên cứu, không có văn bản cổ nào "quy định" Ông Địa phải bụng phệ.
Ở một số miếu của người Hoa, Thổ địa công có kèm một con hổ nhỏ, gọi là Hổ gia, coi như con vật giữ đất của thần. Một số tượng Ông Địa bằng sứ ở Nam Bộ còn giữ chi tiết ông ôm hay cưỡi cọp, dấu vết của lớp tín ngưỡng ấy.
Thần Tài là vị nào
"Thần Tài" không phải tên riêng của một nhân vật duy nhất. Trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa có cả một nhóm thần tài: văn tài thần thường được đồng nhất với Tỷ Can hay Phạm Lãi; võ tài thần là Triệu Công Minh hoặc Quan Vũ (Quan Công, xem bài riêng trong mục). Tượng Thần Tài trên bàn thờ Nam Bộ thường theo kiểu văn quan: mũ cánh chuồn, áo đỏ, tay cầm nguyên bảo. Ít ai cần biết đó là vị nào trong nhóm; người thờ hiểu đơn giản là "ông giữ của".
Vì Thần Tài và Ông Địa luôn đi đôi, nhiều người gọi gộp cả bàn thờ là "bàn thờ Thần Tài". Cách gọi này lâu dần làm mờ đi vị trí của Ông Địa, trong khi xét về nguồn gốc, Ông Địa mới là "chủ nhà" của bàn thờ.
Vì sao thờ dưới đất, quay ra cửa
Có ba lớp giải thích, từ gốc đến ngọn:
- Thần đất thì ở với đất. Đây là lý do gốc. Thần đất cai quản mặt đất nơi mình đứng, nên thờ ngay trên mặt đất là hợp lẽ, giống như miếu Thổ thần ngoài đồng thường chỉ là một khám nhỏ sát nền.
- Thần giữ cửa, đón người vào. Bàn thờ quay ra cửa vì thần đất coi chỗ ra vào. Với hàng quán, cửa là nơi khách bước vào, nên cửa và thần của cải gắn với nhau rất tự nhiên.
- Thứ bậc thần linh. Trong nhà Nam Bộ, bàn thờ Phật hoặc Trời (bàn thiên ngoài hiên) ở trên cao, bàn thờ gia tiên ở giữa nhà, còn thần đất – thần tài ở dưới thấp. Thứ bậc này không có nghĩa là xem nhẹ; nó phản ánh hình dung về thế giới gồm trời, người, đất.
Những chuyện "đặt hướng nào cho hợp tuổi chủ", "kê cao bao nhiêu phân" thuộc về phong thuỷ, là tục của một bộ phận người thờ và các thầy phong thuỷ đưa ra; sách xưa về thần đất không bàn những chuyện này. Wiki văn hoá không đi vào phần ấy.
Bàn thờ thường có gì
Một bàn thờ Ông Địa – Thần Tài ở Nam Bộ thường gồm: khám thờ bằng gỗ, nhiều nhà sơn đỏ, có câu đối nhỏ hai bên; hai tượng; bát hương; đèn dầu hoặc đèn điện; một đôi lọ hoa; đĩa trái cây; vài chén nước hoặc rượu; và một hũ gạo, hũ muối, hũ nước theo thói quen nhiều nhà. Không ít nơi đặt thêm tượng mèo vẫy tay của Nhật hay cóc ba chân ngậm tiền của người Hoa. Đây là lớp đồ trang trí mới, du nhập theo buôn bán, không thuộc tục thờ gốc.
Đồ cúng hằng ngày rất giản dị: ly nước, nén nhang, nải chuối. Nải chuối gần như là món quen nhất trên bàn thờ Ông Địa ở miền Nam. Không có quy định nào bắt phải cúng mâm lớn hay đắt tiền.
Lời kể dân gian quanh Ông Địa
Ông Địa trong lời kể Nam Bộ có tính cách rất "người": hiền, hơi lười, thích ăn, hay bị chủ nhà "trách" khi buôn bán ế. Có nơi kể chủ tiệm quay tượng Ông Địa vào tường khi vắng khách, đắt hàng thì quay ra. Những chuyện như vậy nên đọc như cách người bình dân trò chuyện với thần linh của mình một cách thân mật, đôi khi hài hước, chứ không phải nghi thức. Nó cho thấy một điều đáng quý: thần đất ở Nam Bộ không phải vị thần đáng sợ mà là "người trong nhà".
Ông Địa còn là nhân vật của câu ví "mặt như ông Địa" để chỉ người mặt tròn, cười hiền. Trong ngôn ngữ thường ngày, ông đã ra khỏi bàn thờ để đi vào đời sống.
Góc nhìn hôm nay: thờ cho đúng chỗ, đừng tốn vô lý
Bàn thờ Ông Địa – Thần Tài là một tục đẹp nếu hiểu đúng gốc: biết ơn mảnh đất mình làm ăn, giữ chữ tín với khách, mong buôn bán đều đặn. Một vài điều thực tế:
- Nến, đèn dầu và nhang đặt sát nền, gần cửa, cạnh hàng hoá dễ cháy là nguy cơ cháy thật. Nhiều nhà đã chuyển sang đèn điện, nhang đặt trong bát có cát sâu.
- Không có tượng nào "linh hơn" vì đắt hơn. Một tượng sứ giản dị, giữ sạch sẽ là đủ.
- Muốn xem các bàn thờ thần đất cổ của người Hoa, có thể ghé các hội quán ở Chợ Lớn, Hội An, Cù Lao Phố (Biên Hoà); thường có một khám Phúc Đức Chính Thần nhỏ cạnh chính điện. Giờ mở cửa hỏi ban quản lý từng nơi.
- Đọc thêm: Sơn Nam, Đình miếu và lễ hội dân gian miền Nam; Toan Ánh, Nếp cũ – Tín ngưỡng Việt Nam.
Phần vía Thần Tài, mở hàng đầu năm là tục buôn bán, có bài riêng ở mảng phong tục làm ăn; bài này dừng ở nguồn gốc hình tượng.
Câu hỏi thường gặp
Ông Địa là ai?
Ông Địa là cách người Nam Bộ gọi thần đất, tức Thổ địa hay Phúc Đức Chính Thần trong tín ngưỡng người Hoa. Ông coi mảnh đất của một ngôi nhà, cửa tiệm. Tượng Ông Địa thường bụng to, mặt cười, cầm quạt hoặc tẩu.
Vì sao bàn thờ Thần Tài đặt dưới đất?
Vì bàn thờ này vốn là nơi thờ thần đất, mà thần đất thì thờ sát mặt đất. Bàn thờ quay ra cửa vì thần đất coi chỗ ra vào. Thần Tài được thờ chung nên cũng ở dưới thấp.
Thần Tài và Ông Địa khác nhau thế nào?
Ông Địa là thần đất, dáng bụng phệ, áo phanh, mặt cười. Thần Tài là thần của cải, dáng văn quan đội mũ, tay cầm thỏi vàng nguyên bảo. Hai vị luôn đi đôi nên bàn thờ hay được gọi gộp là bàn thờ Thần Tài.
Tục thờ Ông Địa Thần Tài có từ bao giờ ở Việt Nam?
Tục này phổ biến ở Nam Bộ cùng với các cộng đồng người Hoa di cư vào phương Nam từ thế kỷ 17, rồi lan sang người Việt. Không có mốc năm chính xác. Ở miền Bắc, thần đất trong nhà gọi là Thổ công và thờ theo kiểu khác.
Ông Địa có phải Phật Di Lặc không?
Không. Hai vị khác nhau, nhưng tượng Ông Địa ở Nam Bộ mượn dáng bụng to, mặt cười giống tượng Bố Đại hòa thượng, vốn hay bị gọi là Di Lặc. Ông Địa thường cầm quạt hoặc tẩu, đặt dưới đất; tượng Phật thì đặt trên cao.