Đền Đa Hoà và đền Dạ Trạch là hai nơi thờ chính của Chử Đồng Tử và Tiên Dung, cùng nằm ở vùng Khoái Châu cũ, Hưng Yên: Đa Hoà đứng ngay bên bờ sông Hồng, còn Dạ Trạch nằm sâu hơn, gắn với đầm Một Đêm trong truyền thuyết. Lễ hội ở hai nơi thường diễn ra khoảng giữa tháng Hai âm lịch, nổi bật với lễ rước nước từ giữa sông Hồng và những đoàn rước kiệu của các làng. Đi từ Hà Nội, một ngày đủ thăm cả hai đền và ghé Phố Hiến.
Hai đền, hai vị trí, hai vai trò
| Đền Đa Hoà | Đền Dạ Trạch | |
|---|---|---|
| Vị trí | Sát bờ sông Hồng, phía ngoài đê, vùng Khoái Châu cũ | Trong đồng, gần vùng đầm Dạ Trạch, vùng Khoái Châu cũ |
| Gắn với chặng nào của truyện | Nơi vợ chồng sinh sống, lập nghiệp bên sông; theo lời kể địa phương là vùng đất thành quách xưa | Đầm Nhất Dạ Trạch, chỗ đất sụt sau đêm thành quách bay đi; cũng là vùng Triệu Quang Phục kháng chiến theo sử chép |
| Cảm giác khi đến | Mở, thoáng, nhìn thẳng ra dòng sông | Kín, yên, giữa làng quê và mặt nước |
| Hợp với ai | Người muốn xem rước nước, cảnh sông | Người muốn tìm hiểu lớp truyện Chử Đồng Tử – Triệu Quang Phục |
Hai đền thường được giới thiệu chung trong một cụm di tích, vì cùng thờ một vị và lễ hội có liên quan với nhau. Bên cạnh Chử Đồng Tử và Tiên Dung, nhiều nơi thờ còn có Tây Sa, người vợ thứ hai theo thần tích của làng.
Đền Đa Hoà: đền bên sông
Điều dễ nhận ra nhất ở Đa Hoà là vị trí: đền đặt sát dòng sông Hồng, hướng nhìn ra nước. Với một vị thánh từng buôn bán bằng thuyền và gặp vợ trên bãi sông, không có vị trí nào hợp hơn. Đứng ở sân đền vào mùa nước, có thể thấy bãi bồi, thuyền qua lại và bờ bên kia thuộc Hà Nội.
Đi vào trong, đền theo bố cục quen thuộc của đền thờ thần Bắc Bộ: nghi môn, sân, toà tiền tế, các toà giữa và hậu cung đặt ngai, bài vị hoặc tượng thờ. Khi đứng ở toà ngoài, hãy để ý cách bày thờ: vị trí của Chử Đồng Tử ở giữa, hai bà hai bên là cách làng "kể" lại truyện bằng không gian thờ. Hoành phi, câu đối thường nhắc đến đầm Một Đêm, bãi Tự Nhiên, đạo Tiên.
Kiến trúc hiện còn là kết quả của nhiều lần trùng tu. Năm dựng và năm tu sửa cụ thể, cùng thông tin về các hiện vật trong đền, nên đọc trên bảng giới thiệu của ban quản lý di tích tại chỗ.
Đền Dạ Trạch: nơi truyện và sử chạm nhau
Dạ Trạch nghĩa là "đầm đêm", tên rút gọn của Nhất Dạ Trạch (đầm Một Đêm). Theo truyền thuyết, chỗ đất sụt sau khi thành quách bay lên trời thành ra đầm nước; đền thờ Chử Đồng Tử dựng ở vùng này để ghi dấu.
Đầm Dạ Trạch còn có một lớp nghĩa lịch sử. Đại Việt sử ký toàn thư chép Triệu Quang Phục, tướng của Lý Nam Đế ở thế kỷ 6, rút về đầm Dạ Trạch, dựa vào địa thế lầy lội, lau sậy để đánh lâu dài, được gọi là Dạ Trạch Vương. Sử cũng ghi lời tương truyền rằng Chử Đồng Tử hiện về trao móng rồng cho ông cài lên mũ. Nhờ thế, ở Dạ Trạch, một vị thánh trong truyền thuyết và một nhân vật có tên trong sử cùng hiện diện trong một vùng đất.
Đầm lầy rộng thời xưa nay đã thu hẹp nhiều do khai phá đồng ruộng qua các thế kỷ. Đừng kỳ vọng thấy một vùng nước mênh mông như trong truyện; hãy nhìn địa hình trũng, ao đầm còn lại để hình dung.
Lễ hội tháng Hai: rước nước, rước kiệu
Lễ hội Chử Đồng Tử – Tiên Dung ở Đa Hoà và Dạ Trạch thường được tổ chức khoảng giữa tháng Hai âm lịch. Ngày cụ thể, quy mô và chương trình từng năm do ban tổ chức địa phương công bố, nên xem thông báo trước khi đi.
Lễ rước nước
Nghi thức đặc sắc nhất là rước nước. Đoàn rước đưa kiệu, thuyền ra sông Hồng, đến giữa dòng múc nước vào chóe hoặc ché, rồi rước về đền dùng trong lễ mộc dục (lễ tắm tượng, lau ngai thờ) và các nghi lễ khác. Lấy nước giữa dòng vì đó được coi là nước trong, nước sạch nhất của con sông.
Với vị thánh của dòng sông, rước nước là cách làng mời "hồn sông" về đền. Ở góc nhìn nông nghiệp, đó cũng là nghi lễ đầu năm cầu nước thuận cho mùa màng, phổ biến ở nhiều làng ven sông Hồng.
Rước kiệu và phần hội
Các làng trong vùng thờ ông cùng rước kiệu về đền, mỗi làng một đoàn, có cờ, trống, chiêng, bát bửu, lọng che. Phần hội có các sinh hoạt dân gian, hát, thi đấu ở sân đền và bãi sông. Chi tiết từng năm khác nhau tuỳ cách tổ chức.
Đi một ngày: Hà Nội – Đa Hoà – Dạ Trạch – Phố Hiến
- Sáng: từ Hà Nội đi về phía Văn Giang, Khoái Châu theo đường dọc sông Hồng. Đến Đa Hoà khi trời còn mát, xem đền và cảnh sông.
- Trưa: sang Dạ Trạch, xem đền và vùng đầm. Quãng đường giữa hai đền không xa, hỏi đường người địa phương theo tên "đền Dạ Trạch".
- Chiều: xuôi về Phố Hiến, thương cảng xưa của Hưng Yên, xem phố cổ và các di tích còn lại ở đó.
Nếu muốn đi trọn "bản đồ truyện", có thể thêm một điểm ở bờ bên kia sông: bãi Tự Nhiên, nơi theo truyện vợ chồng gặp nhau, nay thuộc Hà Nội và có nơi thờ ông.
Đi lễ thế nào cho nhẹ nhàng
- Ngày hội: đông, nhất là quanh lễ rước nước. Đến sớm, đứng ở chỗ cao, giữ trẻ nhỏ, không xuống mép nước khi thuyền rước đang ra vào.
- Ngày thường: yên tĩnh, hợp để xem kỹ bố cục thờ và đọc hoành phi, câu đối.
- Lễ vật: hương, hoa, quả là đủ. Không cần mâm lễ lớn.
- Lời khấn: xưng tên, thưa việc, cảm tạ bằng lời của mình. Nhiều đôi trẻ đến đây vì câu chuyện tình của Chử Đồng Tử – Tiên Dung; đó là nét văn hoá đẹp, không cần hiểu thành "cầu là được".
- Công đức, đặt lễ: nếu muốn, hỏi ban quản lý di tích, nhận biên lai.
Góc nhìn hôm nay
Đa Hoà và Dạ Trạch là cặp di tích hiếm hoi mà ở đó một người đi thăm có thể đặt truyền thuyết, sử chép và cảnh quan cạnh nhau trong cùng một buổi. Đứng ở bờ sông Đa Hoà hiểu vì sao Chử Đồng Tử là thánh của nghề buôn; đứng giữa đồng trũng Dạ Trạch hiểu vì sao Triệu Quang Phục chọn nơi này để đánh lâu dài.
Trước khi đi, nên đọc truyện Nhất Dạ Trạch trong Lĩnh Nam chích quái và đoạn chép Triệu Việt Vương trong Đại Việt sử ký toàn thư. Đến nơi, tìm bảng giới thiệu di tích và hỏi người trông đền về thứ tự rước trong ngày hội: mỗi làng giữ một vai, và chính thứ tự ấy là "lý lịch" của cả vùng thờ Chử Đồng Tử.
Câu hỏi thường gặp
Đền Đa Hoà ở đâu?
Đền Đa Hoà nằm sát bờ sông Hồng ở vùng Khoái Châu cũ, tỉnh Hưng Yên. Đây là một trong hai nơi thờ chính của Chử Đồng Tử và Tiên Dung.
Đền Dạ Trạch thờ ai?
Đền Dạ Trạch thờ Chử Đồng Tử cùng Tiên Dung và các vị phối thờ theo thần tích làng. Vùng đầm Dạ Trạch cũng gắn với Triệu Quang Phục, người được sử chép đã đánh giặc ở đây vào thế kỷ 6.
Lễ hội Chử Đồng Tử diễn ra khi nào?
Lễ hội ở Đa Hoà và Dạ Trạch thường diễn ra khoảng giữa tháng Hai âm lịch. Ngày cụ thể và chương trình từng năm do ban tổ chức địa phương công bố.
Lễ rước nước ở đền Chử Đồng Tử là gì?
Đoàn rước đưa kiệu và thuyền ra giữa sông Hồng múc nước, rồi rước về đền dùng trong lễ mộc dục và các nghi lễ khác. Nghi thức này vừa mời hồn sông về đền, vừa cầu nước thuận cho mùa màng.
Đền Đa Hoà và Dạ Trạch khác nhau thế nào?
Đa Hoà đứng bên bờ sông Hồng, gắn với chặng sống và lập nghiệp bên sông. Dạ Trạch nằm trong đồng, gắn với đầm Một Đêm nơi thành quách bay đi và với chuyện Triệu Quang Phục.