Nghê thờ trong đền: nghê chầu hương án, nghê đội đèn và cách nhận biết

Nghê thờ trong đền là những con nghê bằng gỗ, gốm hay đồng đặt ngay trên ban thờ hoặc hai bên hương án, quay mặt vào nơi thần ngự — gọi là nghê chầu. Khác với nghê đá ngồi ngoài cổng làm nhiệm vụ canh giữ, nghê trong đền là đồ thờ: chúng chầu, tôn vinh vị thần, có khi đội đèn, đội lư hương. Nhận ra nghê thờ dựa vào ba điểm: vị trí (bên trong, sát nơi thờ), chất liệu (gỗ sơn son thếp vàng, gốm men, đồng), và tư thế (quay vào trong, dáng chầu).

Nghê là con gì

Chữ "nghê" bắt nguồn từ "toan nghê" (狻猊), tên gọi một loài thú giống sư tử trong sách cổ Trung Hoa. Khi vào Việt Nam, con thú này dần mang dáng riêng: mình nhỏ, thon, thường giống chó hơn sư tử; bờm và đuôi xoăn thành những lọn như ngọn lửa; mặt hiền hoặc tinh nghịch chứ ít khi dữ tợn. Nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật coi nghê là một linh vật mang đậm sắc thái Việt, khác hẳn sư tử đá kiểu Trung Hoa ở các hội quán người Hoa.

Nghê có hai "nghề": canh giữ ở ngoài, và chầu ở trong. Bài này nói về nghê ở trong — nghê làm đồ thờ. Còn nghê đá, chó đá, sư tử đá giữ cổng thuộc mảng linh vật canh giữ, có bài riêng.

Nghê trong đền nằm ở những đâu

Đi một vòng trong đền, có thể đếm được nghê ở bốn, năm chỗ khác nhau mà không để ý. Nghê nhỏ trên nắp lư hương là chỗ hay bị bỏ qua nhất.

Nghê chầu hương án: đôi nghê quen thuộc nhất

Hương án là bàn thờ cao, dài, chạm trổ, đặt trước hậu cung. Hai đầu hương án hoặc hai bên phía trước thường có một đôi nghê gỗ, ngồi hoặc phủ phục, đầu quay vào trong hoặc cùng hướng ra cửa. Nghê gỗ được sơn son thếp vàng, bờm xoăn chạm sâu, đuôi xoè như ngọn lửa, có khi ngậm ngọc.

Đôi nghê này thuộc nhóm đồ thờ "chầu" như đôi hạc rùa, ngựa thờ, lỗ bộ. Ý nghĩa thường được giải thích: nghê là linh vật hầu cận, bày tỏ sự tôn kính với vị thần, đồng thời giữ cho không gian thờ trang nghiêm. Khác với nghê ngoài cổng thường quay ra để "nhìn" người đến, nghê trong đền hướng về vị thần.

Nghê đội đèn và đồ gốm thờ

Một dạng nghê đẹp và có giá trị tư liệu cao là nghê trên đồ gốm thờ, đặc biệt là chân đèn gốm men của làng gốm Bát Tràng (Hà Nội). Chân đèn thường có thân tròn nhiều tầng, đế rộng, ở thân hoặc đế đắp nổi hình nghê, rồng. Theo các nghiên cứu về gốm Bát Tràng, nhiều chân đèn, lư hương thế kỷ 16–17 có minh văn — chữ khắc hoặc viết lên men — ghi năm làm, quê quán và tên người cung tiến, có khi cả tên người thợ. Những dòng chữ ấy biến đồ thờ thành tư liệu lịch sử quý: biết chính xác năm, làng, người dâng.

Nghê đồng thường gặp ở núm nắp đỉnh (lư hương ba chân bằng đồng): một con nghê nhỏ ngồi trên đỉnh nắp, khói hương bay ra từ các lỗ quanh nắp. Hình ảnh nghê ngồi giữa làn khói là một chi tiết đẹp, đáng dừng lại nhìn.

Nghê thờ khác nghê canh cổng thế nào

Nhớ gọn: nghê ngoài cổng là "người gác", nghê trong đền là "người hầu".

Nghê ở nhà thờ họ và bàn thờ gia đình

Từ đền, đình, nghê đi vào nhà thờ họ và bàn thờ gia tiên dưới dạng đôi nghê gỗ nhỏ hai bên ngai, hai bên bát hương, hoặc nghê trên chân đèn, lư đồng. Ở đây nghê vẫn giữ vai trò chầu như trong đền, chỉ nhỏ và giản dị hơn. Gần đây có những lời khuyên đặt nghê theo hướng, theo mệnh để "hút lộc" — đó là phần phong thuỷ một bộ phận người dùng tin theo, không thuộc nghĩa cổ truyền của nghê thờ. Theo nếp cũ, đôi nghê chỉ cần cân xứng với bàn thờ, đặt đối nhau, giữ sạch là đủ; không có lệ nào buộc bàn thờ phải có nghê.

Phân biệt nghê với kỳ lân, sư tử

Người đi lễ hay gọi lẫn nghê, kỳ lân, sư tử. Vài nét để nhận ra:

• Nghê: mình thon, giống chó, bờm và đuôi xoăn thành lọn, không sừng, thường ngồi hoặc phủ phục, dáng hiền.
• Sư tử (kiểu Trung Hoa): đầu to, bờm dày, mắt lồi, dáng oai; con đực thường đặt chân lên quả cầu, con cái đặt chân lên sư tử con. Gặp nhiều ở hội quán người Hoa.
• Kỳ lân (ly, lân): có sừng (một hoặc hai), mình có vảy, chân móng guốc, là một trong tứ linh. Thường xuất hiện trong hoa văn trang trí, ít khi làm tượng đứng chầu.

Ranh giới giữa các con vật này trong mỹ thuật dân gian không phải lúc nào cũng rạch ròi; có những con mang nét của cả hai. Khi không chắc, người giữ đền và hồ sơ di tích thường gọi theo cách quen của địa phương — nên dùng tên đó.

Góc nhìn hôm nay: tìm nghê khi đi lễ

Nghê thờ nhỏ, nằm ở chỗ gần ban thờ nên ít người chú ý. Vài gợi ý khi đi đền:

• Tìm đôi nghê hai bên hương án và để ý chúng quay về đâu.
• Nhìn núm nắp lư hương đồng: có nghê không, nghê ngồi hay nằm.
• Hỏi về chân đèn gốm cổ nếu đền có: nhiều đôi chân đèn có minh văn, người giữ đền thường biết và kể được.
• Bảo tàng: Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội) trưng bày nghê gốm, nghê gỗ, chân đèn Bát Tràng có minh văn; làng gốm Bát Tràng có thể kết hợp xem quy trình làm gốm.
• Không chạm, không xê dịch đồ thờ trên hương án để chụp ảnh — gốm cổ và gỗ thếp vàng rất dễ hư.

Đọc thêm: các công trình về gốm Bát Tràng có minh văn và về mỹ thuật cổ truyền Việt Nam của Viện Mỹ thuật, Bảo tàng Lịch sử quốc gia.