Voi đá, voi phục trước đền và lăng: biểu tượng trung thành, quyền uy

Voi đá, voi phục đặt trước đền, lăng là biểu tượng của sự trung thành, sức mạnh và quyền uy. "Voi phục" nghĩa là voi quỳ: con vật to lớn nhất mà cúi mình chầu vào nơi thờ, tức là thần phục và bảo vệ vị được thờ. Ở Việt Nam, đôi voi nổi tiếng nhất là đôi voi quỳ trước đền Voi Phục (Thủ Lệ, Hà Nội), ngoài ra voi đá đứng hai hàng ở sân chầu các lăng vua Nguyễn ở Huế và quanh khu lăng vua Lê ở Lam Kinh (Thanh Hoá).

Voi trong đời sống người Việt xưa

Muốn hiểu vì sao voi lên nơi thờ, phải nhớ voi từng gần gũi thế nào. Voi là con vật kéo gỗ, chở hàng ở vùng rừng núi; là voi chiến trong quân đội; là voi của vua trong các buổi lễ lớn. Sử cũ chép nhiều lần các triều đại nuôi voi, cống voi, dùng voi trong chiến trận. Năm 1789, trong trận đánh quân Thanh ở Thăng Long, quân Tây Sơn có dùng voi chiến — chi tiết được sử sách nhắc lại nhiều lần.

Trong truyền thuyết và tranh dân gian, Hai Bà Trưng và Bà Triệu được hình dung cưỡi voi ra trận. Hình ảnh ấy làm voi gắn với các nữ anh hùng và với ý chí giữ nước. Đó là cách dân gian ghi nhớ, phần chi tiết cụ thể không phải lúc nào cũng có sử liệu chắc chắn.

Vì voi vừa mạnh, vừa hiền, vừa nghe lời người nuôi, người xưa coi voi là biểu tượng của sức mạnh có kỷ luật — sức mạnh biết phục tùng. Đó chính là phẩm chất mà người ta muốn đặt trước nơi thờ một vị thần hay một vị vua.

Các dáng voi ở nơi thờ

Dáng quỳ là dáng đặc trưng nhất của voi trước đền. Một con voi đứng thể hiện uy lực; một con voi quỳ thể hiện uy lực đang cúi trước một uy lực lớn hơn. Đặt đôi voi quỳ trước cửa, người xưa nói bằng hình rằng ngay cả con vật to lớn nhất cũng chầu vị thần trong đền.

Đôi voi ở đền Voi Phục

Đền Voi Phục ở Thủ Lệ (Hà Nội) là một trong Thăng Long tứ trấn, trấn phía tây kinh thành, thờ hoàng tử Linh Lang. Ngôi đền được gọi theo đôi voi quỳ trước cửa — chi tiết nổi bật đến mức thay luôn tên chữ của đền trong cách gọi của người dân. Sự tích Linh Lang, kiến trúc đền và hội tháng Hai đã có bài riêng ở mục đền miếu Thăng Long; ở đây chỉ cần nhớ: Voi Phục là ví dụ rõ nhất cho thấy một linh vật có thể trở thành tên gọi của cả nơi thờ.

Voi đá ở sân chầu lăng vua

Lăng vua Nguyễn ở Huế

Nhiều lăng vua Nguyễn có sân chầu — khoảng sân lát đá trước nhà bia hoặc trước khu mộ, hai bên đặt tượng quan văn, quan võ, voi và ngựa bằng đá, đứng thành hàng hướng vào lối giữa. Đội hình này tái hiện một buổi chầu triều: vua ở trong, bá quan và voi ngựa đứng chầu bên ngoài. Có thể thấy rõ ở lăng Minh Mạng, lăng Tự Đức, lăng Khải Định. Voi ở đây thường đứng, thân chắc, kích thước nhỏ hơn voi thật nhiều nhưng vẫn cho cảm giác nặng nề, vững chãi.

Lam Kinh và lăng Lê sơ

Ở khu di tích Lam Kinh (Thanh Hoá), theo các mô tả về khu di tích, quanh lăng các vua Lê sơ có tượng đá người hầu và thú chầu, trong đó có voi. Tượng ở đây có phong cách thời Lê sơ, khác hẳn lăng Nguyễn: khối gọn, đường nét giản dị. Đặt tượng voi đá Lam Kinh cạnh voi đá Huế là thấy được hai cách nhìn con voi cách nhau mấy trăm năm.

Voi trong tín ngưỡng và lời kể dân gian

Ngoài vai trò đứng chầu, voi còn xuất hiện trong nhiều lớp tín ngưỡng khác.

• Sính lễ "voi chín ngà": trong truyền thuyết Sơn Tinh – Thuỷ Tinh, voi chín ngà là một trong những lễ vật Vua Hùng đòi. Đây là truyền thuyết; chi tiết "chín ngà" cho thấy voi là của quý bậc nhất trong hình dung của người xưa.
• Thờ voi chiến ở Huế: Huế có Điện Voi Ré, một nơi thờ gắn với voi chiến theo lời kể địa phương; gần đó là Hổ Quyền, đấu trường voi và hổ dựng thời Minh Mạng (năm 1830). Hai di tích này cho thấy voi ở kinh đô Huế từng được coi trọng, có lễ thờ riêng.
• Voi trong đồ thờ: chân đèn, lư hương, đế tượng có hình voi đỡ. Voi đỡ là cách nói về sự vững chãi, như rùa đội bia.

Phân biệt voi đá với các linh vật đứng cửa khác

Trước đền, đình, lăng có thể gặp nhiều linh vật đá cùng lúc. Một vài cách nhận ra nhanh:

• Voi: có vòi, tai to, thường ở dáng quỳ hoặc đứng, ý nghĩa chầu và trung thành.
• Ngựa đá: thường đi cùng voi ở sân chầu lăng, là đoàn tuỳ tùng.
• Nghê, sư tử đá, chó đá: thường ngồi, ý nghĩa canh giữ cổng — nhóm này có bài riêng ở mảng linh vật canh giữ.
• Tượng quan văn, võ: hình người đứng chầu, đi cùng voi ngựa ở lăng vua.

Nói gọn: nghê, sư tử ở cửa để canh; voi, ngựa, quan ở sân để chầu. Một nhóm hướng ra ngoài giữ cửa, một nhóm hướng vào trong tôn vinh vị được thờ.

Góc nhìn hôm nay

Voi đá là thứ người xem hay chụp ảnh cùng, nhưng ít khi dừng lại đọc. Thử đổi cách xem:

• Ở đền Voi Phục: đứng trước đôi voi, tự hỏi vì sao người làng không gọi đền theo tên vị thần mà theo đôi voi. Câu trả lời nằm ở cách dân gian nhớ một nơi thờ bằng chi tiết dễ thấy nhất.
• Ở Huế: đến sân chầu lăng Minh Mạng hoặc Khải Định, đếm số tượng mỗi hàng, để ý voi đứng ở vị trí nào so với quan văn, quan võ.
• Ở Lam Kinh: so dáng voi Lê sơ với voi Nguyễn.
• Đừng ngồi, trèo lên voi đá để chụp ảnh. Đá cổ có vết nứt, rêu, và đó là hiện vật của di tích.

Sách nên đọc thêm: các công trình về mỹ thuật lăng tẩm Huế của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế; giới thiệu khu di tích Lam Kinh của ban quản lý di tích tỉnh Thanh Hoá.