Rồng ở nơi thờ cho biết vị được thờ có địa vị cao: rồng là biểu tượng của vua, của quyền lực trời ban, nên rồng xuất hiện dày nhất ở đền thờ vua và các vị thần được phong bậc cao. Trong một ngôi đền, rồng có mặt ở nhiều chỗ — đôi rồng chầu trên nóc mái, rồng cuốn quanh cột, rồng chạm ở tay long ngai, rồng trên kiệu rước — và hầu hết đều cùng một tư thế: chầu, tức hướng về trung tâm, nơi vị thần ngự. Đọc được rồng là đọc được phần nào thứ bậc của vị thần.
Rồng nằm ở những đâu trong một ngôi đền
Đi từ ngoài vào trong một ngôi đền Bắc Bộ, có thể gặp rồng ở ít nhất sáu chỗ. Bảng dưới giúp biết nhìn vào đâu.
| Vị trí | Hình thức | Ý nghĩa thờ tự |
|---|---|---|
| Bờ nóc mái | Hai con rồng chầu vào giữa, ở giữa là mặt trời, mặt trăng, hoặc ngọn lửa | "Lưỡng long chầu nhật / chầu nguyệt" — rồng chầu biểu tượng trời, tôn vinh nơi thờ |
| Đầu đao, góc mái | Đầu rồng, mây cuộn, lá hoá rồng | Trang trí, gợi sức sống và mây nước |
| Bậc thềm | Rồng đá bò dọc hai bên bậc lên | Đánh dấu lối lên nơi tôn quý |
| Cột | Rồng đắp nổi cuốn quanh thân cột | Trụ đỡ được "giữ" bởi rồng, tăng vẻ uy nghi |
| Hương án, cửa võng | Rồng chạm gỗ sơn son thếp vàng, thường cùng mây | Khung trang trọng quanh nơi thờ |
| Long ngai, kiệu | Đầu rồng ở hai tay ngai, rồng chạm lưng tựa; kiệu long đình chạm rồng | Chỗ ngự và phương tiện của vị thần ngang hàng vua |
Trên trán cửa hoặc giữa bờ nóc còn hay gặp mặt hổ phù — một khuôn mặt thú dữ nhìn thẳng, miệng ngậm chữ thọ hoặc vòng tròn. Nhiều người gọi lẫn là "mặt rồng". Đây là hình tượng bảo vệ, xua điều xấu, đứng ở vị trí trung tâm mà hai con rồng chầu vào.
"Rồng chầu" là gì
Chầu là chữ dùng cho bề tôi đến trước vua. "Rồng chầu" là rồng ở tư thế hướng vào trung tâm: hai con rồng đối xứng, đầu cùng quay về phía mặt trời, mặt trăng hay hổ phù ở giữa. Trên một ngôi đền, rồng chầu nói rằng: kể cả rồng — biểu tượng của vua — cũng hướng về nơi này.
Phân biệt với "lưỡng long tranh châu" (hai rồng tranh ngọc): hình ảnh hai rồng vờn một viên ngọc, phổ biến trong trang trí, gợi sự sinh động hơn là sự tôn kính. Nhiều người dùng lẫn hai cách gọi; khi đọc trang trí, nhìn vật ở giữa và tư thế rồng là phân biệt được.
Rồng nói gì về vị thần được thờ
Không phải nơi thờ nào cũng có nhiều rồng như nhau. Mật độ và kiểu rồng phần nào cho biết vị thần được hình dung ở thứ bậc nào.
- Đền thờ vua: đền Đô (thờ tám vua nhà Lý ở Đình Bảng, Bắc Ninh), đền vua Đinh, vua Lê ở Hoa Lư (Ninh Bình), đền Hùng — rồng xuất hiện ở hầu hết các vị trí, kể cả long ngai, long sàng. Ở đền vua Đinh còn có sập long sàng bằng đá chạm rồng đặt trước gian thờ.
- Đình thờ thành hoàng được phong bậc cao: nhiều vị được triều đình phong tước vương, mỹ tự "Đại vương" trong sắc phong, nên được thờ trên long ngai, có rồng chầu như vua.
- Nữ thần: thường có phượng đi cùng hoặc thay rồng ở các vị trí quan trọng; rồng vẫn có nhưng ít nổi bật hơn.
- Miếu nhỏ, am thờ thần đất: thường ít hoặc không có rồng chạm công phu, chỉ có hoa văn đơn giản.
Nhiều sách hay nói rồng năm móng chỉ dành cho vua, rồng bốn móng, ba móng cho bậc thấp hơn. Ở cung đình, đặc biệt thời Nguyễn, có những quy định về trang trí theo phẩm cấp. Nhưng ở đình làng và đền dân gian, thợ không phải lúc nào cũng theo đúng quy tắc ấy; đếm móng rồng chỉ là một gợi ý, không phải bằng chứng chắc chắn về thứ bậc vị thần.
Long ngai: rồng ở chỗ thần ngự
Long ngai là chiếc ngai có tay ngai chạm đầu rồng, đặt trong hậu cung, trên đó đặt bài vị của vị thần. Gọi là "long" vì có rồng, cũng vì nó mô phỏng ngai vua. Một vị thần được thờ trên long ngai là được kính như vua — điều phù hợp với việc nhiều thành hoàng được phong "Đại vương".
Chi tiết đáng nhìn trên long ngai là hai đầu rồng ở tay ngai: đầu rồng thường quay ra phía trước, miệng ngậm ngọc, râu tóc uốn lượn. Lưng tựa ngai có khi chạm rồng chầu mặt trời. Vì long ngai đặt trong hậu cung — gian thường đóng cửa — nên chỉ thấy được vào ngày mở cửa đền hoặc khi người giữ đền cho phép. Chuyện bài vị đặt trên ngai và vì sao đền thờ ngai thay cho tượng có bài riêng trong mục này.
Rồng cuốn cột: dấu ấn Nam Bộ và hội quán người Hoa
Ở đình đền Bắc Bộ, rồng chủ yếu chạm gỗ trên kết cấu mái và đồ thờ. Còn ở nhiều đình Nam Bộ và hội quán người Hoa ở Hội An, Chợ Lớn (TP.HCM), gặp cảnh đôi rồng đắp nổi hoặc chạm đá cuốn quanh hai cột trước gian thờ chính, đầu rồng vươn ra, mắt nhìn xuống người vào lễ. Đây là ảnh hưởng của kiến trúc miếu thờ Hoa Nam, hoà vào đình Nam Bộ qua quá trình giao lưu của cư dân. Gặp rồng cuốn cột, có thể đoán nơi thờ chịu ảnh hưởng ấy.
Rồng ở nơi thờ khác rồng trong trang trí đời thường
Rồng xuất hiện khắp nơi: trên gốm, trên áo, trên đồ gia dụng, trong múa lân, múa rồng. Ở nơi thờ, rồng mang một chức năng cụ thể: tôn vinh và bảo vệ vị được thờ, đánh dấu thứ bậc. Vì vậy rồng nơi thờ gần như luôn đi theo cặp, đối xứng, hướng vào trung tâm. Còn rồng trang trí đời thường có thể đi một mình, uốn lượn tự do. Sự phát triển của hình rồng qua các triều đại — rồng Lý mình trơn uốn khúc, rồng Trần mập khoẻ, rồng Lê, rồng Nguyễn — là một đề tài lớn có bài riêng ở mảng linh vật; ở đây chỉ bàn rồng trong vai trò thờ tự.
Góc nhìn hôm nay: ba chỗ tìm rồng khi đi đền
- Ngước lên bờ nóc trước khi bước vào: rồng chầu cái gì ở giữa — mặt trời, mặt trăng, hổ phù hay bầu rượu?
- Nhìn hương án và cửa võng trước hậu cung: rồng chạm có mây đi kèm không, sơn son thếp vàng còn cũ hay mới.
- Hỏi về kiệu rước: kiệu của đền có phải long đình chạm rồng không, khi nào được rước ra.
Ba chỗ ấy đủ để nói với người cùng đi: vị thần ở đây được kính như một vị vua, hay như một vị thần làng giản dị. Muốn tìm hiểu sâu hơn về rồng trong mỹ thuật cổ, có thể xem trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội), nơi có đôi rồng đá thời Lê sơ ở bậc thềm điện Kính Thiên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trong đền thường có hình rồng?
Rồng là biểu tượng của vua và quyền lực trời ban. Đặt rồng ở đền là để tôn vinh vị được thờ, nhất là vua và các vị thần được phong bậc cao. Rồng nơi thờ thường ở tư thế chầu, hướng về nơi thần ngự.
Lưỡng long chầu nguyệt là gì?
Lưỡng long chầu nguyệt là hình hai con rồng đối xứng chầu vào mặt trăng ở giữa, thường đắp trên bờ nóc mái đền, đình. Tương tự có lưỡng long chầu nhật với mặt trời. Hình ảnh này tôn vinh nơi thờ.
Long ngai là gì?
Long ngai là chiếc ngai có tay ngai chạm đầu rồng, đặt trong hậu cung để đặt bài vị vị thần. Thờ trên long ngai nghĩa là vị thần được kính như vua, phù hợp với việc nhiều thành hoàng được phong tước "Đại vương".
Rồng năm móng có phải chỉ dành cho vua?
Ở cung đình có quy định trang trí theo phẩm cấp, và rồng năm móng thường được nói là dành cho vua. Ở đình làng và đền dân gian, thợ không luôn theo đúng quy tắc này, nên đếm móng rồng chỉ là gợi ý, không phải bằng chứng chắc chắn.
Mặt hổ phù trên đền là gì?
Mặt hổ phù là khuôn mặt thú dữ nhìn thẳng, thường ngậm chữ thọ, đặt ở giữa bờ nóc hoặc trán cửa. Đây là hình tượng bảo vệ, xua điều xấu, nhiều người gọi lẫn là mặt rồng.