Liễu Hạnh trong Tứ bất tử: vì sao nữ thần xuất hiện muộn vào hàng bất tử

Liễu Hạnh là vị duy nhất trong Tứ bất tử là nữ và cũng là vị xuất hiện muộn nhất: ba vị kia gắn với thời các vua Hùng và đã có mặt trong sách thế kỷ 14–15, còn Liễu Hạnh được truyền thuyết đặt vào khoảng thời Lê, thế kỷ 16. Bà vào được hàng bất tử nhờ một tín ngưỡng lan rất nhanh trong thế kỷ 17–19, được triều đình sắc phong, được văn chương kể lại và gắn với khát vọng của chính thời đại ấy. Việc trước bà vị thứ tư là ai, hay danh sách có cố định không, đến nay còn tranh luận.

Liễu Hạnh là ai, theo truyền thuyết

Theo các thần tích và truyện kể phổ biến, Liễu Hạnh vốn là một tiên nữ trên thượng giới, con gái Ngọc Hoàng. Vì lỡ tay làm vỡ chén ngọc mà bị đày xuống trần. Bà giáng sinh ở làng Vân Cát (vùng Vụ Bản cũ của Nam Định, nay thuộc Ninh Bình), lớn lên, lấy chồng, có con, rồi mất khi còn trẻ và trở về trời. Vì thương nhớ cõi trần, bà lại giáng xuống nhiều lần nữa, có bản nói là ba lần, đi khắp nơi, làm thơ, kết bạn với văn nhân, giúp người lương thiện và trừng trị kẻ xấu.

Thần tích ở các nơi thờ thường ghi bà giáng sinh khoảng giữa thế kỷ 16, thời Lê, và về trời sau đó khoảng hai mươi năm. Các mốc năm này là năm "theo thần tích", không phải năm được xác minh bằng sử liệu độc lập. Điều chắc chắn hơn là từ thế kỷ 17 trở đi, đền thờ bà mọc lên ở nhiều nơi và được nhắc đến trong văn chương.

Ba vị cổ, một vị muộn: đặt cạnh nhau

Nhìn bảng, câu hỏi tự hiện ra: một vị cách ba vị kia cả nghìn năm trong cách kể, vì sao lại được xếp cùng hàng?

Bốn cách giải thích thường gặp

Một tín ngưỡng lan quá nhanh để bị bỏ qua

Từ thế kỷ 17, đền, phủ thờ Liễu Hạnh xuất hiện từ Ninh Bình, Thanh Hoá đến Thăng Long và lan dần vào phía Nam. Một vị thần được thờ rộng như vậy tự nhiên có chỗ trong hàng ngũ thần cao nhất của dân gian. Danh sách "bất tử" không do triều đình định ra, mà do lòng tin của số đông; khi số đông đã tin, danh sách thay đổi theo.

Triều đình chấp nhận

Truyện kể khi bà hiện ở Sòng Sơn (vùng Bỉm Sơn, Thanh Hoá), quấy nhiễu đường quan, triều Lê từng đem quân và người làm phép đến trừ, không được, sau phải sắc phong. Bỏ qua phần kỳ ảo, chi tiết này phản ánh một điều có thật: một tín ngưỡng dân gian mạnh đã buộc chính quyền phải thừa nhận nó. Được sắc phong là bước để một vị thần làng thành vị thần của cả nước.

Văn chương góp phần

Truyện Vân Cát thần nữ của Đoàn Thị Điểm (thế kỷ 18) và các truyện, thơ khác đã đưa Liễu Hạnh vào giới đọc sách, với những cảnh xướng hoạ thơ cùng danh sĩ Phùng Khắc Khoan. Một vị thần có "lý lịch văn chương" đẹp dễ được giới nho sĩ chấp nhận hơn. Văn chương không tạo ra tín ngưỡng, nhưng làm cho nó có chỗ đứng trong văn hoá bác học.

Nhu cầu của thời đại

Thế kỷ 16–18 là thời loạn lạc: Lê – Mạc tranh chấp, rồi Trịnh – Nguyễn chia đôi đất nước. Giới nghiên cứu văn hoá dân gian thường cho rằng trong hoàn cảnh ấy, người dân cần một hình tượng gần gũi, che chở như người mẹ, khác với những vị thần nam uy nghi gắn với thời dựng nước. Liễu Hạnh, một người phụ nữ sống giữa đời thường, có chồng con, có buồn vui, đáp đúng nhu cầu đó. Đây là cách diễn giải, có sức thuyết phục nhưng không thể chứng minh trọn vẹn.

Chỗ còn tranh luận

• Có vị thứ tư trước Liễu Hạnh không? Có ý kiến cho rằng trước đó vị trí thứ tư thuộc một vị khác. Nhưng chưa có văn bản cổ nào ghi rõ một danh sách "Tứ bất tử" có trước Liễu Hạnh, nên không thể khẳng định.
• "Tứ bất tử" có từ bao giờ? Cũng có khả năng chính khái niệm bốn vị bất tử chỉ định hình khi Liễu Hạnh đã nổi lên, nghĩa là không có chuyện "thay thế" mà là gom bốn vị nổi bật nhất vào một nhóm. Đây là giả thuyết, cần thêm tư liệu.
• Thứ tự bốn vị: dân gian thường kể Tản Viên đầu tiên, Liễu Hạnh cuối cùng, nhưng không có quy định chính thức nào về thứ bậc giữa các vị.

Khi viết hay kể lại, cách an toàn là nói: "Liễu Hạnh là vị xuất hiện muộn; việc bà vào Tứ bất tử từ khi nào và thay ai, nếu có, vẫn còn tranh luận."

Bất tử theo kiểu của Liễu Hạnh

Ba vị kia "bất tử" vì không chết: ở mãi trên núi, bay về trời. Liễu Hạnh có một kiểu bất tử khác: bà có chết trong kiếp trần đầu, nhưng là tiên nên trở về trời rồi lại giáng xuống. Sự "trở lại" nhiều lần ấy là cốt lõi của hình tượng: một vị thánh không chịu rời xa đời sống con người. Nếu Tản Viên, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử là những vị đi khỏi cõi trần để thành bất tử, thì Liễu Hạnh là vị bất tử bằng cách luôn quay về.

Đó cũng là lý do bà gần với người đi lễ nhất trong bốn vị: không phải thần núi xa xôi hay vị tướng nhà trời, mà là "bà", có tình cảm, có nỗi nhớ quê.

Nơi thờ bà: một câu, rồi đi tiếp

Những nơi thờ Liễu Hạnh nổi tiếng nhất là quần thể Phủ Dầy (Ninh Bình), đền Sòng (Thanh Hoá) và phủ Tây Hồ (Hà Nội). Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ (được UNESCO ghi danh năm 2016), bà được tôn là Mẫu Thượng Thiên, vị Mẫu cai quản miền trời; phần điện Mẫu, nghi lễ hầu đồng và lễ hội Phủ Dầy là một chủ đề lớn riêng, nên đọc ở các tài liệu chuyên về thờ Mẫu.

Góc nhìn hôm nay

Câu chuyện Liễu Hạnh cho thấy hàng ngũ thánh thần của người Việt không đóng khung một lần cho mãi. Nó thay đổi theo lòng tin của cộng đồng, theo hoàn cảnh xã hội và theo sức lan của văn chương. Hiểu điều này giúp người đi lễ thấy rằng sự thiêng là thứ cộng đồng tạo ra và giữ gìn qua nhiều thế hệ, không phải thứ có sẵn để mua bán.

Để đọc tiếp:

1. Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm, truyện Vân Cát thần nữ (bản dịch).
2. Các công trình về tín ngưỡng dân gian của Ngô Đức Thịnh và Viện Nghiên cứu Văn hoá.
3. Hồ sơ "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" trên trang UNESCO (ich.unesco.org) để hiểu vị trí của bà trong hệ thờ Mẫu.
4. Khi đến Phủ Dầy hay đền Sòng, đọc bảng thần tích và các câu đối nhắc đến Vân Cát, Sòng Sơn.