Đình Bình Thuỷ ở Cần Thơ, tên chữ là Long Tuyền cổ miếu, là ngôi đình làng Nam Bộ thờ Bổn cảnh Thành hoàng, dựng từ khoảng giữa thế kỷ 19 bên rạch Bình Thuỷ và được tái thiết lớn vào đầu thế kỷ 20. Đình là di tích quốc gia, nổi tiếng vì còn giữ khá nguyên bố cục và không khí của một ngôi đình miền Tây xưa: nhà võ ca, chánh điện nhiều bàn thờ, hoành phi câu đối sơn son, và lễ Kỳ Yên vẫn tổ chức hằng năm. Cách đó không xa là nhà cổ Bình Thuỷ, nên hai nơi thường được đi chung trong một buổi.
Bài này giúp người lần đầu đến biết đình thờ ai, nhìn chỗ nào trong đình, và nên kết hợp với gì cho trọn buổi. Năm tháng cụ thể ghi theo tư liệu di tích, có chỗ chỉ là "khoảng" vì các nguồn không thống nhất.
Đình ở đâu và tên gọi từ đâu
Đình nằm ở khu vực Bình Thuỷ (quận Bình Thuỷ cũ), TP Cần Thơ, cách trung tâm Ninh Kiều khoảng vài cây số theo hướng sân bay. Tên "Long Tuyền" là tên làng xưa. Tên "Bình Thuỷ" (nước yên) theo lời kể địa phương gắn với chuyện một đoàn thuyền quan gặp sóng gió trên sông lớn, rẽ vào con rạch này thì sóng lặng; đây là lời kể, các bản ghi chép khác nhau về chi tiết.
Từ đình nhìn ra là rạch Bình Thuỷ, một nhánh đổ ra sông Hậu. Vị trí sát nước là điển hình của làng miền Tây: đình, chợ, bến ghe nằm gần nhau, người đi lễ xưa phần lớn đến bằng xuồng.
Mốc thời gian của ngôi đình
- Khoảng 1844: dân làng dựng đình lần đầu, theo tư liệu di tích là một công trình đơn sơ.
- Giữa thế kỷ 19, thời Tự Đức: thần làng được triều Nguyễn sắc phong là Bổn cảnh Thành hoàng (nhiều tài liệu ghi năm 1852).
- Đầu thế kỷ 20 (khoảng 1909–1910): đình được xây lại quy mô lớn, cơ bản là ngôi đình còn thấy hôm nay.
- Cuối thập niên 1980: được công nhận di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Nếu muốn biết chính xác từng năm, bảng giới thiệu di tích tại đình và ban quản lý là nguồn nên đối chiếu.
Bố cục: đi từ cổng vào chánh điện
Đình Bình Thuỷ theo bố cục quen thuộc của đình Nam Bộ: các nếp nhà nối tiếp nhau trên một trục, mỗi nếp một chức năng.
| Phần | Chức năng | Nên nhìn gì |
|---|---|---|
| Cổng và sân | Lối vào, nơi tụ hội khi có lễ | Cây cổ thụ, miếu phụ trong sân, cách đình quay ra phía rạch |
| Nhà võ ca | Nơi hát bội trong lễ Kỳ Yên, xưa cũng là chỗ dân làng ngồi xem | Khoảng trống lớn, hàng cột gỗ; hình dung sân khấu hướng về chánh điện để "hát cho thần xem" |
| Chánh điện | Nơi thờ Bổn cảnh Thành hoàng và các ban thờ | Bàn thờ Thần ở giữa, các ban hai bên, hoành phi câu đối sơn son thếp vàng |
| Các gian phụ | Nhà khách, nơi ban quý tế làm việc, chuẩn bị lễ | Bảng ghi danh, ảnh tư liệu nếu có |
Điều đáng chú ý là hướng của nhà võ ca: sân khấu hát bội trong đình Nam Bộ quay về phía bàn thờ Thần, vì theo quan niệm truyền thống, buổi hát trước hết là dâng thần, người dân xem "ké". Đứng ở võ ca nhìn vào chánh điện là hiểu ngay ý ấy.
Trong chánh điện thờ những ai
Như phần lớn đình Nam Bộ, chánh điện không chỉ có một bàn thờ. Người đến lễ thường gặp:
- Bàn thờ Thần (Bổn cảnh Thành hoàng) ở vị trí trung tâm, trang trọng nhất.
- Tả ban, Hữu ban: các quan văn võ theo hầu thần.
- Tiền hiền, hậu hiền: những người khai khẩn đất, dựng làng Long Tuyền.
- Hội đồng và các ban phụ, cùng miếu nhỏ trong sân thờ các thần như Thần Nông, Sơn Quân tuỳ cách bố trí của đình.
Hoành phi, câu đối trong chánh điện là thứ nên dừng lại lâu nhất. Nhiều bức có ghi năm và tên người cung tiến; đọc được thì biết thêm những gia đình nào từng góp công dựng lại đình đầu thế kỷ 20. Không đọc được chữ Hán thì chụp ảnh (khi được phép) để nhờ người đọc sau.
Lễ Kỳ Yên ở đình Bình Thuỷ
Lễ Kỳ Yên (cầu an) là dịp đình đông nhất trong năm. Theo nhiều tư liệu địa phương, đình tổ chức lễ vào hai đợt gắn với mùa vụ (thường nhắc đến tháng Tư và tháng Chạp âm lịch); ngày cụ thể từng năm nên hỏi ban quản lý. Trình tự theo nếp đình Nam Bộ: thỉnh sắc (rước sắc phong về đình), túc yết (lễ ra mắt thần), các đàn cúng, rồi hát bội nhiều đêm.
Đây là dịp hiếm hoi người ngoài được thấy một lễ đình miền Tây gần với nếp xưa: đội lễ mặc áo dài khăn đóng, nhạc lễ, trống chiêng, và sân khấu hát bội diễn các tích tuồng cổ. Nghi thức Kỳ Yên được kể kỹ trong chuyên mục Lễ hội đền; phần cỗ thuộc site khác.
Khi dự lễ: ăn mặc kín đáo, không chen vào đường rước sắc, không đứng chắn trước bàn thờ khi đội lễ đang hành lễ, chụp ảnh không dùng đèn flash.
Đi kèm nhà cổ Bình Thuỷ
Cách đình không xa là nhà cổ Bình Thuỷ của một gia đình họ Dương, dựng khoảng năm 1870 và sửa lại đầu thế kỷ 20 theo lối pha trộn kiến trúc Việt với kiến trúc Pháp. Nhà từng là bối cảnh quay một số cảnh của phim Người tình (L'Amant, 1992). Đây là nhà tư nhân mở cửa cho khách tham quan; giờ mở cửa và quy định nên hỏi trước.
Đi chung hai nơi cho thấy hai mặt của làng Bình Thuỷ đầu thế kỷ 20: đình là không gian chung của cả làng, nhà cổ là không gian của một gia đình khá giả. Cả hai được dựng lại trong cùng giai đoạn, khi vùng Hậu Giang làm ăn khấm khá nhờ lúa gạo.
Gợi ý một buổi sáng
- Đến đình sớm, khi trời còn mát, xem từ sân vào võ ca rồi chánh điện (khoảng 40 phút).
- Hỏi thăm người giữ đình về lịch lễ Kỳ Yên năm nay và các ban thờ.
- Sang nhà cổ Bình Thuỷ (khoảng một giờ).
- Nếu còn thời gian, đi dọc rạch Bình Thuỷ để thấy cảnh sông nước đã làm nên vị trí của đình.
Góc nhìn hôm nay
Đình Bình Thuỷ quý không phải vì to hay vì cổ nhất miền Tây, mà vì nó cho thấy trọn vẹn một mô hình: làng ven rạch, đình thờ thần của đất, võ ca hát bội, sắc phong thời Tự Đức, lễ Kỳ Yên theo mùa vụ. Đến đây sau khi đã đọc về đình Nam Bộ, mọi thứ sẽ hiện ra rõ như một bài giảng sống. Đọc thêm: bài Đình Nam Bộ thờ ai trong chuyên mục này để biết các ban thờ; bảng giới thiệu và tư liệu của ban quản lý di tích tại đình là nguồn số liệu nên tin hơn các bài viết trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Đình Bình Thuỷ thờ ai?
Đình Bình Thuỷ thờ Bổn cảnh Thành hoàng, vị thần bảo hộ vùng đất làng Long Tuyền, được triều Nguyễn sắc phong thời Tự Đức. Trong chánh điện còn có các ban Tả ban, Hữu ban, tiền hiền, hậu hiền, Hội đồng theo nếp đình Nam Bộ.
Đình Bình Thuỷ xây năm nào?
Theo tư liệu di tích, đình được dựng lần đầu khoảng năm 1844 và xây lại quy mô lớn khoảng năm 1909–1910. Ngôi đình hiện nay cơ bản là công trình của đợt xây lại đầu thế kỷ 20.
Long Tuyền cổ miếu là gì?
Long Tuyền cổ miếu là tên chữ của đình Bình Thuỷ, lấy theo tên làng Long Tuyền xưa. Tên này thường thấy trên biển ngạch và trong tư liệu Hán Nôm của đình.
Lễ Kỳ Yên đình Bình Thuỷ vào ngày nào?
Theo nhiều tư liệu địa phương, lễ tổ chức hai đợt trong năm gắn với mùa vụ, thường nhắc đến tháng Tư và tháng Chạp âm lịch. Ngày cụ thể từng năm nên hỏi ban quản lý di tích trước khi đến.
Nhà cổ Bình Thuỷ có gần đình không?
Có, nhà cổ Bình Thuỷ nằm không xa đình, thường được đi chung trong một buổi. Nhà dựng khoảng năm 1870, sửa lại đầu thế kỷ 20, từng là bối cảnh phim Người tình (1992).