Bên cạnh những thành hoàng là thần núi, danh tướng hay người lập làng, sách sưu tầm phong tục đầu thế kỷ 20 còn ghi lại những làng thờ các vị rất "đời": người ăn mày, người chết đuối, đứa trẻ chăn trâu, người lạ chết bên đường, thậm chí người làm nghề bị coi là thấp kém. Đó là lời kể dân gian của từng làng, không phải sử. Giới nghiên cứu giải thích hiện tượng này bằng niềm tin về "giờ thiêng", nỗi sợ người chết bất thường, lớp tín ngưỡng thờ vật linh cổ xưa và tính tự trị của làng xã.
Hiểu những câu chuyện ấy không phải để cười, cũng không phải để sợ. Chúng cho thấy làng Việt từng có một đời sống tín ngưỡng rộng hơn nhiều so với những gì ghi trên sắc phong.
Sách xưa chép gì
Người ghi nhận rõ nhất là Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục (in thành sách năm 1915). Khi nói về việc thờ thần, ông chia thần làng thành các bậc được triều đình phong, rồi kể thêm loại mà ông gọi là "tà thần, dâm thần": những vị dân làng thờ theo lời kể riêng, gốc tích không chính đáng theo con mắt nhà Nho. Trong số đó ông nhắc đến các vị vốn là người ăn mày, người chết trôi, trẻ con, người làm những nghề dân gian, và cả những vị thần gốc cây, gốc đá, loài vật.
Toan Ánh trong Nếp cũ – Hội hè đình đám cũng ghi những tục "hèm" liên quan: làng giữ một tích riêng về thần, có khi diễn lại tích ấy trong đêm lễ, chỉ người trong làng được biết.
Cả hai tác giả đều viết với giọng của người muốn cải lương phong tục đầu thế kỷ 20, nên có chỗ chê trách. Đọc lại hôm nay, nên tách phần mô tả (họ thấy gì) khỏi phần đánh giá (họ nghĩ gì về điều ấy).
Những kiểu thành hoàng "kỳ lạ" thường được kể
| Kiểu | Lời kể dân gian thường thấy | Cách giới nghiên cứu hay giải thích |
|---|---|---|
| Người ăn mày, người lạ | Một người nghèo đến làng rồi chết đúng "giờ thiêng", làng thấy điềm lạ nên lập thờ | Niềm tin về giờ linh; tâm lý chuộc lỗi với người chết không nơi nương tựa |
| Người chết đuối, chết trôi | Thi thể trôi dạt vào bến làng, làng chôn cất và thờ | Sợ hồn người chết bất thường quấy nhiễu; gắn tín ngưỡng thần sông |
| Trẻ con | Đứa trẻ chăn trâu, trẻ mất sớm có chuyện lạ | Niềm tin về sự trong sạch của trẻ; có khi là lớp thần tự nhiên được "nhân hoá" thành trẻ |
| Thần gốc vật, cây, đá | Rắn, cây cổ thụ, hòn đá lạ được coi là nơi thần ngự | Dấu vết tín ngưỡng vật linh (tin vạn vật có linh hồn) có trước Nho giáo |
| Người có nghề bị xem thường | Thần vốn làm một nghề "không sang", tích kể bằng giọng hài hước | Tính dân gian, tự trào của làng; làng chọn người giống mình |
Bảng trên mô tả các kiểu chuyện, không phải danh sách làng cụ thể. Từng làng có tích riêng, và những tích ấy nên được nghe từ chính người làng hoặc đọc trong tư liệu đã công bố, không nên suy diễn từ một bảng chung.
"Giờ thiêng": chìa khoá của nhiều lời kể
Rất nhiều chuyện thần "kỳ lạ" xoay quanh một ý: người ấy chết vào một thời khắc đặc biệt, gọi là giờ thiêng hay giờ linh. Theo quan niệm dân gian, ai mất đúng giờ ấy thì hồn trở nên linh, có thể giúp hoặc hại; làng thờ để được che chở và để khỏi bị quấy. Ý niệm này gần với niềm tin chung của người Việt về cái chết "không bình thường": chết trẻ, chết xa nhà, chết bất đắc kỳ tử là những cái chết khiến người sống bất an.
Nhìn từ góc văn hoá – xã hội, chuyện giờ thiêng là cách một cộng đồng nhỏ xử lý một biến cố: một người lạ chết ở làng là chuyện vừa đáng thương vừa đáng lo. Thờ họ biến nỗi bất an chung thành một nghi lễ chung, và biến người lạ thành "người của làng".
"Thánh làng nào làng nấy thờ"
Câu tục ngữ ấy, cùng với "phép vua thua lệ làng", thường được dẫn khi nói về những thành hoàng khác thường. Làng xã Việt có quyền tự quản khá lớn: làng tự định lệ, tự chọn ngày tế, tự giữ tích thần. Triều đình phong sắc cho thần nào thì làng thờ thần ấy theo nghi lễ chính thức, nhưng điều đó không xoá được những vị làng đã thờ từ trước.
Cũng vì thế mà có hiện tượng làng giữ hai lớp: bên ngoài là danh hiệu chính thức trên sắc, bên trong là tích riêng chỉ người làng biết, gọi là hèm. Tục "kiêng hèm" (giữ kín, kiêng nói đến) và trò "diễn hèm" (diễn lại tích thần trong đêm lễ) là cách làng bảo tồn lớp thần cũ dưới lớp nghi lễ mới.
Triều đình nhìn những vị thần này thế nào
Các triều Lê và Nguyễn đều có lúc ra lệnh rà soát việc thờ thần, hạn chế những nơi thờ bị coi là "dâm từ" (nơi thờ không chính đáng). Thần không có sự tích rõ thì khó được sắc phong ở bậc cao. Một số làng vì vậy ghép thần của mình vào danh hiệu một vị nổi tiếng, hoặc xin soạn thần tích mới để trình lên. Đây là một trong những lý do khiến giới nghiên cứu đọc thần tích rất cẩn trọng: một bản thần tích chỉnh tề có khi phủ lên một tích dân gian rất khác.
Ngược lại, không nên vội cho rằng mọi thần "kỳ lạ" đều là thần bị che giấu. Nhiều vị được làng thờ công khai, kể chuyện công khai, và chính sự khác thường lại là niềm tự hào của làng.
Đọc những chuyện này thế nào cho đúng
- Ghi rõ là lời kể: khi kể lại, luôn nói "theo lời kể của làng", "theo thần tích". Không biến một tích dân gian thành sự kiện lịch sử.
- Không chế giễu: với người làng, vị thần ấy là người bảo hộ thật. Cái "lạ" chỉ lạ với người ngoài.
- Không thêu dệt: đừng thêm chi tiết "hiển linh" để câu chuyện hấp dẫn hơn. Một tích được giữ nguyên mới có giá trị tư liệu.
- Tôn trọng phần kiêng: nếu người làng nói đó là hèm, không muốn kể, thì nên dừng.
Góc nhìn hôm nay
Những thành hoàng là người ăn mày, người chết trôi hay đứa trẻ chăn trâu kể một điều đáng nghĩ: người làng xưa không chỉ thờ kẻ mạnh. Họ thờ cả người yếu, người lạ, người chết thiệt thòi, và qua đó tự nhắc nhau đối xử tử tế với người không nơi nương tựa. Có thể đọc thêm Nguyễn Duy Hinh, Tín ngưỡng thành hoàng Việt Nam, phần bàn về các lớp thần làng; Phan Kế Bính và Toan Ánh cho tư liệu mô tả gần với làng xưa nhất. Nếu làng mình có một tích như vậy, việc đáng làm là ghi lại lời các cụ kể, nguyên văn, kèm tên người kể và năm ghi.
Câu hỏi thường gặp
Có thật làng thờ thành hoàng là người ăn mày không?
Sách sưu tầm phong tục đầu thế kỷ 20 như Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính có ghi nhận các trường hợp làng thờ người ăn mày, người chết đuối, trẻ con làm thần. Đó là lời kể dân gian của từng làng, thường gắn với niềm tin người ấy chết vào giờ thiêng.
Giờ thiêng là gì?
Theo quan niệm dân gian, giờ thiêng (giờ linh) là thời khắc đặc biệt, ai mất đúng lúc ấy thì hồn trở nên linh. Làng thờ người đó để được che chở và để khỏi bị quấy. Đây là niềm tin dân gian, không phải điều sách lễ chính thống quy định.
Hèm là gì trong tín ngưỡng thành hoàng?
Hèm là tích riêng hoặc điều kiêng kỵ gắn với vị thần của làng, thường chỉ người trong làng biết. Có làng diễn lại tích ấy trong đêm lễ, gọi là diễn hèm. Hèm giúp làng giữ lớp thần cũ bên dưới danh hiệu chính thức trên sắc phong.
Tà thần, dâm thần nghĩa là gì?
Đây là cách nhà Nho và Phan Kế Bính gọi những vị thần làng thờ theo lời kể riêng, gốc tích không chính đáng theo quan niệm Nho giáo, nên triều đình không phong. Từ "dâm" ở đây nghĩa là quá mức, không chính đáng, không nhất thiết liên quan chuyện tình dục.
Vì sao triều đình không phong sắc cho những vị thần này?
Triều đình chỉ phong cho thần có sự tích được coi là chính đáng, có công với nước hay với dân. Thần không rõ lai lịch hoặc tích bị coi là không đứng đắn thì không được sắc. Một số làng vì vậy ghép thần của mình vào danh hiệu một vị nổi tiếng hoặc giữ tích dưới dạng hèm.