Nơi thờ Mẹ Âu Cơ và Lạc Long Quân — "cha Rồng mẹ Tiên" của người Việt — tập trung ở Phú Thọ. Có hai cặp cần biết: đền Mẫu Âu Cơ ở Hiền Lương (vùng Hạ Hoà cũ, ven sông Thao), ngôi đền cổ có lễ hội đầu tháng Giêng; và đền Tổ Mẫu Âu Cơ cùng đền Quốc Tổ Lạc Long Quân dựng mới đầu thế kỷ 21 ngay trong Khu di tích lịch sử Đền Hùng. Ngoài Phú Thọ, ông bà tổ còn được thờ ở một số làng khác, và lăng Kinh Dương Vương — người được truyền thuyết coi là cha Lạc Long Quân — ở Thuận Thành, Bắc Ninh.
Thờ Âu Cơ, Lạc Long Quân: vị trí trong tín ngưỡng
Trong chuỗi truyền thuyết lập quốc chép ở Lĩnh Nam chích quái và phần Ngoại kỷ Đại Việt sử ký toàn thư, Kinh Dương Vương sinh Lạc Long Quân; Lạc Long Quân lấy Âu Cơ; con trưởng của hai người lên làm vua Hùng đầu tiên. Vì vậy, nếu các vua Hùng là "Quốc tổ" thì Lạc Long Quân và Âu Cơ đứng ở tầng trên một bậc: cha mẹ của tổ.
Trong thực hành tín ngưỡng, hai vị không được thờ nhiều như các vua Hùng. Ở đa số đình đền vùng đất Tổ, đối tượng chính vẫn là Hùng Vương và các nhân vật thời Hùng. Nơi thờ riêng ông bà tổ ít hơn, nên mỗi nơi càng đáng biết.
Một điểm hay bị nhầm: Âu Cơ được gọi là "Quốc mẫu" — mẹ của nước — nhưng không thuộc hệ thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ (Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải…). Chữ "Mẫu" trùng nhau, hai hệ thờ khác nhau. Thờ Mẫu Tam phủ và hầu đồng có trang riêng ở các site chuyên về miếu Bà; ở đây chỉ nói Âu Cơ với vai trò tổ mẫu.
Đền Mẫu Âu Cơ ở Hiền Lương
Ở đâu
Đền nằm ở làng Hiền Lương, ven bờ sông Thao (khúc sông Hồng chảy qua Phú Thọ), thuộc vùng Hạ Hoà cũ, nay vẫn là tỉnh Phú Thọ. Từ đền Hùng đi ngược lên phía tây bắc khoảng vài chục cây số. Đây là ngôi đền cổ, khác với các công trình mới ở khu đền Hùng.
Lời kể của làng
Theo lời kể dân gian và thần tích của địa phương, Mẹ Âu Cơ trên đường đi qua vùng này đã dừng lại, dạy dân trồng lúa, trồng dâu nuôi tằm, dệt vải, rồi hoá tại đây; dân làng lập đền thờ. Đó là truyền thuyết của làng, cùng loại với hàng nghìn thần tích ở các làng Bắc Bộ — mỗi làng giữ một đoạn ký ức gắn vị thần với đất mình. Đọc như vậy thì câu chuyện có giá trị: nó cho biết người làng ven sông coi trồng lúa, dệt vải là "món quà của Mẹ".
Xem gì
- Kiến trúc gỗ: đền có nhiều mảng chạm gỗ cổ ở các bộ vì, đầu dư; người làm nghiên cứu thường dừng ở đây lâu nhất. Niên đại cụ thể từng hạng mục nên hỏi ban quản lý di tích.
- Vị trí ven sông: đứng ở sân đền nhìn ra sông Thao sẽ hiểu vì sao lời kể gắn Mẹ Âu Cơ với nghề nông bãi bồi.
- Sắc phong, đồ thờ: tuỳ thời điểm, ban quản lý có trưng bày hoặc giới thiệu; hỏi trước.
Lễ hội
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ theo lệ thường mở vào mùng 7 tháng Giêng âm lịch, có rước, tế, các trò diễn dân gian. Theo thông tin của địa phương, lễ hội này đã được đưa vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Ngày giờ chi tiết từng năm nên xem thông báo của ban quản lý.
Đền Tổ Mẫu Âu Cơ và đền Quốc Tổ Lạc Long Quân ở khu đền Hùng
Đầu thế kỷ 21, Khu di tích lịch sử Đền Hùng được mở rộng với hai công trình lớn trên các quả đồi lân cận núi Nghĩa Lĩnh: đền thờ Tổ Mẫu Âu Cơ và đền thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân. Đây là công trình mới, xây theo kiểu dáng truyền thống, quy mô rộng, sân lớn, lối đi bằng.
| Đền Mẫu Âu Cơ Hiền Lương | Đền Tổ Mẫu / đền Lạc Long Quân ở khu đền Hùng | |
|---|---|---|
| Tuổi | Đền cổ, có nhiều lớp trùng tu | Dựng mới đầu thế kỷ 21 |
| Ai giữ | Làng sở tại, ban quản lý địa phương | Khu di tích lịch sử Đền Hùng |
| Cái đáng xem | Chạm gỗ, thần tích làng, cảnh ven sông | Quy mô, cảnh quan đồi, hoàn chỉnh "ba đời" trong một khu |
| Dịp lễ | Lễ hội đầu tháng Giêng | Trong chuỗi lễ tháng Ba và các dịp dâng hương của khu di tích |
| Hợp với ai | Người muốn tìm hiểu tín ngưỡng làng, kiến trúc cổ | Gia đình có người già, trẻ nhỏ; người đi lễ ngày Giỗ Tổ |
Trong chuỗi lễ tháng Ba, khu di tích thường có lễ dâng hương tưởng niệm Tổ Mẫu Âu Cơ và Quốc Tổ Lạc Long Quân bên cạnh lễ chính ngày mùng 10. Lịch từng năm do Ban tổ chức công bố.
Cách đi hợp lý cho người đã lên đền Hùng: thăm đền Hạ – đền Trung – đền Thượng – đền Giếng trước, sau đó đi xe hoặc đi bộ sang đền Tổ Mẫu và đền Lạc Long Quân. Hai công trình này ít bậc, hợp để nghỉ chân sau khi leo núi.
Nơi thờ ông bà tổ ở ngoài Phú Thọ
- Lăng và đền Kinh Dương Vương (Thuận Thành, Bắc Ninh): theo truyền thuyết, Kinh Dương Vương là cha Lạc Long Quân. Đây là điểm để ghé nếu muốn đi trọn "ba đời" của chuỗi truyền thuyết lập quốc.
- Làng Bình Đà (vùng Thanh Oai cũ, nay thuộc Hà Nội): được nhiều tư liệu địa phương ghi là nơi có đền thờ Lạc Long Quân, với lễ hội đầu xuân. Nên hỏi ban quản lý về ngày hội.
- Các đền thờ Quốc Tổ ở miền Nam: nhiều nơi dựng trong thế kỷ 20–21 thờ chung Lạc Long Quân, Âu Cơ và các vua Hùng.
Nghĩ lại về "cha Rồng mẹ Tiên"
Truyền thuyết kể rằng năm mươi người con theo cha xuống biển, năm mươi người con theo mẹ lên núi. Không cần kể lại chi tiết, chỉ cần để ý ý nghĩa mà nơi thờ phản ánh: Lạc Long Quân gắn với nước, với biển, với vùng đồng bằng ven sông; Âu Cơ gắn với núi, với vùng trung du, với nghề trồng trọt. Đền Mẫu Âu Cơ ở Hiền Lương đặt ở vùng trung du ven sông; lăng Kinh Dương Vương ở vùng đồng bằng Kinh Bắc. Bản đồ nơi thờ, ở mức nào đó, vẽ lại bản đồ của câu chuyện.
Đây cũng là chỗ tín ngưỡng khác sử học. Sử học hỏi "có thật không"; tín ngưỡng hỏi "chúng ta là ai với nhau". Thờ chung một cặp cha mẹ tổ là cách nói rằng các nhóm người ở núi, ở đồng bằng, ở biển đều là anh em.
Góc nhìn hôm nay: một lộ trình hai ngày
- Ngày 1, sáng: đền Hùng — đền Hạ, đền Trung, đền Thượng, lăng, đền Giếng.
- Ngày 1, chiều: đền Tổ Mẫu Âu Cơ, đền Quốc Tổ Lạc Long Quân; ghé Bảo tàng Hùng Vương.
- Ngày 2, sáng: đi ngược sông Thao lên đền Mẫu Âu Cơ Hiền Lương; xem chạm gỗ, nghe người giữ đền kể thần tích.
- Nếu còn thời gian: về Thuận Thành, Bắc Ninh thăm lăng Kinh Dương Vương trên đường về Hà Nội.
Đọc trước khi đi: truyện Hồng Bàng trong Lĩnh Nam chích quái; phần đầu Đại Việt sử ký toàn thư (Ngoại kỷ, kỷ Hồng Bàng thị).
Câu hỏi thường gặp
Đền Mẫu Âu Cơ ở đâu?
Đền Mẫu Âu Cơ cổ ở làng Hiền Lương, ven sông Thao, vùng Hạ Hoà cũ, tỉnh Phú Thọ. Ngoài ra trong Khu di tích lịch sử Đền Hùng có đền Tổ Mẫu Âu Cơ dựng mới đầu thế kỷ 21.
Đền thờ Lạc Long Quân ở đâu?
Đền Quốc Tổ Lạc Long Quân nằm trong Khu di tích lịch sử Đền Hùng, Phú Thọ, dựng đầu thế kỷ 21. Một số làng khác, như Bình Đà ở Hà Nội, cũng được tư liệu địa phương ghi là nơi thờ Lạc Long Quân.
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ vào ngày nào?
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ ở Hiền Lương theo lệ thường mở vào mùng 7 tháng Giêng âm lịch. Lịch cụ thể từng năm nên xem thông báo của ban quản lý di tích địa phương.
Mẫu Âu Cơ có phải là Mẫu trong đạo Mẫu không?
Không. Âu Cơ được thờ như Quốc mẫu, mẹ tổ của người Việt trong truyền thuyết lập quốc. Thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ là một hệ tín ngưỡng khác, với các vị Mẫu và nghi lễ hầu đồng riêng.
Lăng Kinh Dương Vương ở đâu?
Lăng và đền Kinh Dương Vương ở Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Theo truyền thuyết, Kinh Dương Vương là cha của Lạc Long Quân, ông nội của vua Hùng đầu tiên.