Nhà thờ họ, từ đường là gì: trưởng họ, giỗ tổ họ và con cháu ở xa góp phần

Nhà thờ họ (từ đường) là nơi một dòng họ thờ chung thuỷ tổ – người đầu tiên của họ về lập nghiệp ở làng – cùng các bậc tiên tổ. Người giữ nhà thờ họ theo nếp cũ là trưởng họ (tộc trưởng), thường thuộc dòng con trưởng của chi trưởng. Đây cũng là nơi cả họ tụ về mỗi năm vào ngày giỗ tổ họ, bàn việc họ, khuyến học, ghi tên con cháu mới.

Từ đường, nhà thờ họ, nhà thờ chi: phân biệt

Ba tên gọi này hay dùng lẫn. Hiểu đơn giản:

"Từ đường" là chữ Hán Việt, nghĩa là nhà để thờ. Ở Trung Bộ, nhiều họ lớn dùng chữ này trên cổng; ở Bắc Bộ hay gọi "nhà thờ họ". Họ lớn có thể có cả nhà thờ đại tôn lẫn nhiều nhà thờ chi rải ở các làng khác nhau, nơi các chi đã di cư đến.

Nhà thờ họ trông thế nào

Ở làng Bắc Bộ, nhà thờ họ thường là một ngôi nhà gỗ ba gian hoặc năm gian, có sân trước, có khi có cổng, tường bao. Kiến trúc gần gũi với đình làng nhưng nhỏ hơn. Bên trong:

• Hậu cung hoặc gian giữa: thờ thuỷ tổ. Có khám thờ, bài vị, có nơi còn ngai thờ.
• Bài vị các đời: xếp theo thứ bậc, đời trên ở giữa, đời dưới hai bên.
• Hoành phi, câu đối: ca ngợi công đức tổ tiên, dặn con cháu. Đây là "văn bản" quý: nhiều câu đối ghi gốc tích họ, quê cũ trước khi di cư.
• Bia đá hoặc bảng ghi: có họ dựng bia ghi việc xây dựng, trùng tu, danh sách người đóng góp, người đỗ đạt.

Ở Nam Bộ, các họ khai hoang thường không có từ đường lớn như ngoài Bắc; việc thờ tổ nhiều khi gửi ở nhà con trưởng, hoặc ở đình làng qua tục thờ tiền hiền khai khẩn (người có công lập làng). Ở Huế và Quảng Nam, nhiều nhà thờ họ còn khá đẹp, gắn với nếp nhà rường.

Trưởng họ: vai trò và trách nhiệm

Theo nếp tông pháp (cách tổ chức dòng họ theo trưởng – thứ chịu ảnh hưởng Nho giáo), quyền thờ chính truyền theo dòng con trưởng của chi trưởng. Người đó là trưởng họ, gọi theo chữ là tộc trưởng. Việc của trưởng họ xưa nay gồm:

1. Giữ nhà thờ họ: hương khói ngày rằm, mùng Một, các ngày lễ; trông nom, sửa sang.
2. Chủ tế ngày giỗ tổ: đứng đầu khi cả họ làm lễ.
3. Giữ gia phả và giấy tờ họ: sắc phong (nếu tổ tiên có), văn tự ruộng họ, sổ ghi đóng góp.
4. Hoà giải trong họ: xưa trưởng họ có tiếng nói khi trong họ có tranh chấp.

Ngày nay nhiều họ lập hội đồng gia tộc hoặc ban liên lạc họ, gồm trưởng họ, trưởng các chi và những người có uy tín, để chia việc. Trưởng họ giữ vai trò nghi lễ; việc tài chính, xây dựng, liên lạc giao cho người có thời gian và chuyên môn. Cách làm này giúp người trưởng họ còn trẻ hoặc ở xa vẫn giữ được vị trí mà không quá tải.

Khi dòng trưởng không có con trai

Theo tục cũ, nếu dòng trưởng "tuyệt tự" (không có con trai nối dõi), quyền thờ chuyển sang dòng kế tiếp. Ngày nay nhiều họ đã linh hoạt hơn: con gái dòng trưởng có thể giữ việc hương khói, hoặc họ thống nhất giao cho người phù hợp. Đây là chuyện của từng họ, nên bàn công khai, ghi thành văn bản để tránh hiểu lầm về sau.

Ngày giỗ họ và sinh hoạt dòng họ

Mỗi họ có một ngày giỗ tổ – thường là ngày mất của thuỷ tổ, nếu còn ghi được. Nếu không còn ghi nhớ, nhiều họ chọn một ngày cố định, hay vào tháng Giêng hoặc tháng Chạp, khi con cháu dễ về. Ngày giỗ họ thường có:

• Lễ tế ở nhà thờ họ do trưởng họ chủ trì, có thể có văn tế đọc bằng âm Hán Việt hoặc tiếng Việt.
• Họp họ: báo cáo thu chi, bàn việc tu sửa, ghi tên con cháu mới sinh, người mới mất.
• Khuyến học: nhiều họ có quỹ khuyến học, trao phần thưởng cho con cháu học giỏi, đỗ đại học. Đây là nét tiếp nối truyền thống trọng học của làng xưa.
• Bữa cơm chung: chuyện ăn uống, mâm cỗ thuộc về một chủ đề khác; ở đây chỉ nói ý nghĩa sum họp.

Ngoài ra, có họ làm lễ vào dịp Tết (mừng xuân ở nhà thờ họ), Thanh minh (cùng đi tảo mộ tổ), hay ngày Hàn thực.

Ruộng hương hoả và quỹ họ

Xưa, mỗi họ thường có ruộng họ hoặc ruộng hương hoả – phần ruộng không chia, hoa lợi dùng để lo việc thờ cúng. Luật thời Lê (thường gọi Bộ luật Hồng Đức) có các điều khoản về hương hoả, cho thấy triều đình coi việc thờ tự gia đình là chuyện cần pháp luật bảo vệ.

Ngày nay ruộng họ phần lớn không còn. Việc thờ cúng và tu sửa nhà thờ dựa vào đóng góp của con cháu. Nhiều họ có quy ước riêng về mức đóng (theo suất đinh, theo hộ, hoặc tự nguyện). Bài viết không nêu con số; mỗi họ tự bàn. Điều nên làm: công khai thu chi, có sổ sách rõ ràng – nhiều mâu thuẫn trong họ bắt đầu từ tiền.

Con cháu ở xa góp phần thế nào

Đô thị hoá và di cư khiến nhiều người chỉ biết quê nội qua lời kể. Không về được thường xuyên, vẫn có những việc thiết thực:

• Báo tin: con sinh, người mất, cưới hỏi, báo về ban liên lạc họ để ghi chép. Gia phả chỉ đầy đủ khi con cháu chủ động báo.
• Về dự giỗ họ ít nhất vài năm một lần, đưa con theo. Trẻ con được thấy nhà thờ họ, nghe đọc tên tổ tiên, sẽ có cảm giác "thuộc về".
• Góp chuyên môn: người làm kiến trúc góp ý khi trùng tu, người biết chữ Hán đọc giúp hoành phi, câu đối, người làm công nghệ giúp số hoá gia phả, lập nhóm liên lạc.
• Chụp ảnh, ghi chép: chụp bài vị, hoành phi, bia đá ở nhà thờ họ, lưu bản số. Đồ gỗ, giấy có thể mất vì mối mọt, hoả hoạn; ảnh chụp giữ được chữ.

Chuyện lập và đọc gia phả là chủ đề riêng, có site khác trong hệ chuyên viết; ở đây chỉ nhắc rằng gia phả và nhà thờ họ đi cùng nhau.

Góc nhìn hôm nay: trùng tu mà không làm mất cái cũ

Nhiều nhà thờ họ gỗ đã xuống cấp, con cháu góp tiền xây lại. Đây là chỗ dễ mất mát nhất: phá nhà gỗ cũ để đổ bê tông, bỏ bài vị cũ để làm bài vị mới, vứt câu đối mối mọt. Vài điều nên cân nhắc trước khi trùng tu:

• Chụp ảnh, đo vẽ, ghi chép toàn bộ hiện trạng trước khi động vào.
• Giữ lại các cấu kiện gỗ có chạm khắc, bia đá, câu đối, hoành phi, kể cả khi hỏng; có thể phục chế.
• Nếu nhà thờ họ đã được xếp hạng di tích cấp tỉnh hay quốc gia (có không ít nhà thờ họ được xếp hạng), việc tu sửa phải theo quy định về di tích; hỏi cơ quan văn hoá của tỉnh.
• Hỏi ý kiến người lớn tuổi nhất trong họ về vị trí, bố cục cũ.

Đọc thêm: Phan Kế Bính Việt Nam phong tục phần "Gia tộc"; Toan Ánh Nếp cũ – Con người Việt Nam; các nghiên cứu về dòng họ và làng xã của Viện Nghiên cứu Văn hoá.