Thờ cúng tổ tiên là tục tưởng nhớ và tri ân những người đã sinh thành ra mình, thực hành ngay trong nhà: một bàn thờ, nén hương ngày rằm, mâm cơm ngày giỗ, lần tảo mộ cuối năm. Giới nghiên cứu xếp nó vào hàng tín ngưỡng chứ không phải một tôn giáo, vì không có giáo chủ, kinh sách hay tổ chức giáo hội. Gốc của nó là ý "uống nước nhớ nguồn": người sống giữ mối dây với người đã khuất và với cả dòng họ.
Tục thờ tổ tiên từ đâu ra
Không có văn bản nào ghi ngày "bắt đầu" thờ tổ tiên. Các nhà dân tộc học, từ Toan Ánh trong Nếp cũ – Tín ngưỡng Việt Nam đến Ngô Đức Thịnh trong các công trình về tín ngưỡng dân gian, đều coi đây là một lớp rất cổ. Nó có từ trước khi Nho giáo, Phật giáo hay Đạo giáo vào đất Việt. Ở nhiều dân tộc trên khắp thế giới, việc chôn cất người chết kèm đồ dùng đã cho thấy niềm tin rằng người khuất vẫn còn một dạng tồn tại nào đó, vẫn "cần" được chăm sóc.
Trên nền đó, ba dòng chảy lớn bồi thêm cho tục thờ tổ tiên của người Việt:
- Nền nông nghiệp làng xã. Ruộng đất, nhà cửa, nghề truyền từ đời này sang đời khác. Người được hưởng thì nhớ người để lại. Ruộng hương hoả (phần ruộng dành để lo việc thờ cúng) từng được luật thời Lê quy định riêng, cho thấy việc thờ tự gắn chặt với chuyện thừa kế.
- Nho giáo. Chữ hiếu được đặt lên hàng đầu. Các sách gia lễ, đáng kể nhất là cuốn thường gọi Thọ Mai gia lễ lưu hành rộng từ thời Lê trung hưng, quy định cách để tang, cách giỗ, cách thờ "bốn đời" (cao, tằng, tổ, khảo – tức kỵ, cụ, ông, cha).
- Phật giáo. Đem vào ý niệm báo ân cha mẹ, cầu siêu cho người đã khuất, và rất nhiều nhà đặt bàn thờ Phật cạnh bàn thờ gia tiên.
Kết quả là một tục thờ mang dấu vết của cả ba, nhưng lõi vẫn là quan hệ máu mủ trong gia đình. Ai được thờ không do triều đình hay nhà chùa định, mà do chính con cháu.
Tín ngưỡng hay đạo: phân biệt cho rõ
Người Nam Bộ hay nói "đạo ông bà", có người còn gọi là "đạo thờ ông bà". Chữ "đạo" ở đây hiểu theo nghĩa rộng là lẽ sống, đạo làm người, không phải một tôn giáo có tổ chức. Một người theo Phật giáo, Công giáo hay Cao Đài vẫn có thể giữ (hoặc điều chỉnh) việc tưởng nhớ ông bà.
Về mặt pháp lý, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 xếp thờ cúng tổ tiên vào nhóm "hoạt động tín ngưỡng", tách khỏi "hoạt động tôn giáo". Cách xếp này khớp với nhận định của giới nghiên cứu: tín ngưỡng là niềm tin gắn với phong tục, lễ nghi truyền thống, không cần giáo lý thành hệ thống.
| Tiêu chí | Thờ cúng tổ tiên | Một tôn giáo (Phật giáo, Công giáo…) |
|---|---|---|
| Người sáng lập | Không có | Có giáo chủ |
| Kinh sách | Không có kinh; chỉ có sách gia lễ hướng dẫn nghi thức | Có kinh điển |
| Người hành lễ | Chủ nhà, trưởng họ | Chức sắc, tu sĩ |
| Nơi thờ | Nhà riêng, nhà thờ họ | Chùa, nhà thờ, thánh thất |
| Đối tượng thờ | Người có quan hệ huyết thống với mình | Đấng giáo chủ, thần thánh của tôn giáo |
Một điều hay bị viết sai trên mạng: thờ cúng tổ tiên không có danh hiệu UNESCO riêng. Thứ UNESCO ghi danh năm 2012 là Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ, tức thờ "Quốc tổ" ở quy mô cả cộng đồng. Hai việc có chung tinh thần, nhưng không phải một.
Ba tầng thờ: nhà, họ, nước
Có thể hình dung tục thờ tổ tiên của người Việt như ba vòng tròn lồng nhau:
- Gia đình. Bàn thờ trong nhà, thờ cha mẹ, ông bà, cụ kỵ – thường trong phạm vi mấy đời gần. Con trưởng (hoặc người được giao) giữ bàn thờ chính.
- Dòng họ. Nhà thờ họ, từ đường thờ thuỷ tổ – người đầu tiên của họ về lập nghiệp ở làng. Ngày giỗ tổ họ là dịp cả họ tụ về.
- Cộng đồng – quốc gia. Ở làng có thành hoàng, tiền hiền (người có công lập làng); ở tầm nước có Hùng Vương, được gọi là Quốc tổ. Chữ "đồng bào" – cùng một bọc – là cách người Việt mở rộng ý niệm tổ tiên ra cả dân tộc.
Ba tầng này giải thích vì sao người Việt thấy tự nhiên khi vừa giỗ ông nội, vừa về họ dự giỗ tổ, vừa đưa con lên đền Hùng ngày mùng 10 tháng Ba. Cùng một cách nghĩ, chỉ khác quy mô.
So với Trung Hoa, Hàn Quốc, Nhật Bản
Các nước chịu ảnh hưởng Nho giáo đều có tục thờ tổ tiên, nhưng mỗi nơi một vẻ. Bảng dưới chỉ là nét chung, trong từng nước còn khác nhau theo vùng và theo gia đình.
| Nước | Nơi thờ chính | Dịp quan trọng | Nét riêng |
|---|---|---|---|
| Việt Nam | Bàn thờ gia tiên trong nhà; nhà thờ họ | Ngày giỗ (ngày mất), Tết, rằm, Thanh minh | Giỗ theo ngày mất là trung tâm; bàn thờ gần như nhà nào cũng có |
| Trung Hoa | Từ đường dòng họ, bàn thờ trong nhà | Thanh minh, Tết, Trung nguyên | Dòng họ và từ đường rất mạnh ở miền Nam Trung Hoa; Thanh minh là dịp lớn |
| Hàn Quốc | Lễ đặt tại nhà con trưởng | Lễ giỗ (jesa), lễ Tết và Trung thu (charye) | Nghi lễ Nho giáo khá chặt về cách bày lễ, thứ tự lạy |
| Nhật Bản | Tủ thờ Phật trong nhà, có bài vị người khuất | Lễ Obon mùa hè, các ngày giỗ theo nhà chùa | Việc thờ tổ tiên đi qua Phật giáo nhiều hơn qua Nho giáo |
Điểm nổi bật của người Việt là giỗ theo ngày mất và coi ngày giỗ quan trọng ngang, có khi hơn, ngày sinh. Câu nói dân gian "Sống tết, chết giỗ" nói đúng điều ấy: người còn sống thì con cháu đến chúc Tết, người đã khuất thì con cháu làm giỗ.
"Uống nước nhớ nguồn" nghĩa là gì trong đời thường
Câu này hay bị nói như khẩu hiệu. Nhưng trong ngôi nhà Việt, nó cụ thể hơn nhiều:
- Biết mình là ai. Bàn thờ, bài vị, ảnh thờ là "cây gia phả sống". Trẻ con hỏi "ông này là ai" là lúc người lớn kể chuyện gia đình.
- Giữ nhịp sum họp. Ngày giỗ, ngày Tết là cớ để anh em đi làm xa về một mái nhà.
- Giữ lời dạy. Người xưa nói "thờ người chết như thờ người sống" – nghĩa là sống tử tế với cha mẹ khi còn sống mới là gốc, việc cúng sau này chỉ là nối tiếp.
- An ủi người ở lại. Thắp nén hương, nói vài câu với người đã khuất giúp người sống đi qua mất mát. Đây là chức năng tâm lý mà nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra.
Hiểu như vậy thì thấy: cái thiêng của bàn thờ gia tiên không nằm ở mâm cỗ to hay vàng mã nhiều. Nó nằm ở chỗ một gia đình còn nhớ nhau.
Những chỗ hay hiểu lầm
"Không cúng thì tổ tiên quở"
Đây là lời đồn phổ biến nhưng không có trong tinh thần gia lễ. Sách xưa nói nhiều về lòng thành và sự chu đáo, không đe doạ con cháu. Nỗi sợ "bị quở" thường được dùng để bán dịch vụ cúng bái, nên càng phải tỉnh táo.
"Phải cúng thật nhiều mới đủ lễ"
Ngay câu tục ngữ "Lễ bạc lòng thành" đã trả lời. Người xưa nghèo vẫn giỗ ông bà bằng đĩa xôi, bát canh. Một nén hương, chén nước sạch, bông hoa là đủ cho ngày thường.
"Chỉ con trai mới được thờ"
Theo tục cũ thì con trai trưởng giữ việc thờ chính. Nhưng nhiều gia đình nay chỉ có con gái, hoặc con trai ở xa; con gái, con rể, cháu ngoại giữ bàn thờ ngày càng phổ biến. Không có luật nào cấm, và lòng tưởng nhớ không phân trai gái.
Góc nhìn hôm nay: giữ cái gốc, bỏ cái rườm
Đô thị hoá làm nhiều gia đình sống trong căn hộ nhỏ, anh em mỗi người một nơi. Bàn thờ treo tường, bàn thờ đặt trên kệ sách ngày càng nhiều. Tục vẫn sống, chỉ đổi dạng. Vài gợi ý để giữ cái gốc:
- Ghi lại tên, năm sinh, ngày mất (âm lịch) của ông bà, cha mẹ vào một cuốn sổ hoặc tệp chung cho cả nhà. Nhiều người trẻ được giao giữ bàn thờ mà không biết ngày giỗ của ai.
- Nhờ người lớn kể chuyện về từng người được thờ, ghi âm lại. Đó là thứ quý hơn mọi đồ thờ.
- Giản lược những gì tốn kém mà không có nghĩa, như đốt vàng mã nhiều; giữ những gì có nghĩa, như bữa cơm sum họp.
Muốn đọc tiếp, có thể tìm Phan Kế Bính Việt Nam phong tục (đăng báo khoảng 1915, sau in thành sách) – phần gia tộc ghi rất kỹ tục thờ cúng, giỗ tết đầu thế kỷ 20; Toan Ánh Nếp cũ – Tín ngưỡng Việt Nam; và các công trình của Ngô Đức Thịnh về tín ngưỡng dân gian.
Câu hỏi thường gặp
Thờ cúng tổ tiên là tín ngưỡng hay tôn giáo?
Là tín ngưỡng. Thờ cúng tổ tiên không có giáo chủ, kinh sách hay giáo hội, người hành lễ là chủ nhà hoặc trưởng họ. Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 cũng xếp nó vào hoạt động tín ngưỡng.
Thờ cúng tổ tiên có phải di sản UNESCO không?
Không. Thờ cúng tổ tiên trong gia đình chưa có danh hiệu UNESCO riêng. Di sản được ghi danh năm 2012 là Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ, tức thờ Quốc tổ ở tầm cộng đồng.
Vì sao người Việt coi trọng ngày giỗ hơn ngày sinh?
Vì trong quan niệm truyền thống, ngày mất là ngày người thân bước sang cõi khác, con cháu lấy ngày đó để tưởng nhớ hằng năm. Câu "Sống tết, chết giỗ" tóm gọn cách nghĩ này. Ngày sinh của người đã khuất thường không được ghi nhớ bằng ngày mất.
Người theo đạo khác có thờ cúng tổ tiên không?
Phần lớn vẫn giữ việc tưởng nhớ ông bà theo cách phù hợp với đạo của mình. Người theo Phật giáo thường đặt bàn thờ gia tiên cạnh bàn thờ Phật; người Công giáo có thể đặt ảnh, đèn tưởng niệm ông bà và cầu nguyện trong ngày giỗ.
Con gái có được giữ bàn thờ gia tiên không?
Được. Tục cũ giao việc thờ chính cho con trai trưởng, nhưng không có quy định nào cấm con gái thờ cha mẹ, ông bà. Ngày nay nhiều gia đình do con gái hoặc con rể giữ bàn thờ.