Một bàn thờ gia tiên đầy đủ theo nếp Bắc Bộ thường có: bát hương ở giữa, bài vị hoặc ảnh thờ phía sau, đôi đèn hoặc đôi nến hai bên, lọ hoa, mâm bồng đựng hoa quả, chén nước, ống hương. Nhà có điều kiện thêm khám thờ, cửa võng, hoành phi câu đối, bộ đỉnh đồng. Không món nào là "bắt buộc phải mua": cốt lõi chỉ là một chỗ sạch sẽ, trang trọng, có nén hương và lòng nhớ người đã khuất.
Bố cục một bàn thờ: từ trong ra ngoài
Bàn thờ truyền thống được bày theo lớp, cao ở trong, thấp ở ngoài, giống cách người ta xếp chỗ ngồi trong một buổi lễ: người được kính ngồi trên cùng, đồ dâng bày phía trước. Dưới đây là bố cục phổ biến; mỗi vùng, mỗi nhà có thể khác, không có bản "chuẩn" duy nhất.
| Lớp | Đồ thờ | Vai trò |
|---|---|---|
| Trong cùng, cao nhất | Khám thờ hoặc ngai, bài vị; ảnh thờ | "Chỗ ngồi" tượng trưng của tổ tiên |
| Giữa | Bát hương; hai bên là đèn, nến | Nơi thắp hương, nối người sống với người khuất |
| Hai cánh | Lọ hoa, mâm bồng, ống hương | Trang trí, đựng lễ vật thường ngày |
| Ngoài cùng | Chén nước, đài rượu, chỗ đặt mâm lễ | Đồ dâng; ngày giỗ đặt mâm cỗ ở đây |
| Trên cao, phía trước | Hoành phi, câu đối, cửa võng | Lời răn dạy, tôn vinh dòng họ |
Bát hương: món quan trọng nhất
Bát hương (người Nam Bộ gọi lư hương, dù ở miền Bắc "lư hương" thường chỉ chiếc đỉnh đồng có nắp) là nơi cắm nén hương, được coi là trung tâm của bàn thờ. Dân gian xem bát hương như nơi "hội tụ" của người được thờ, vì thế mới có những kiêng kỵ quanh nó: không tuỳ tiện xê dịch, không để bụi bẩn.
Về số bát hương, các nhà làm khác nhau. Nhà thờ chung gia tiên thường có một bát hương; nhà thờ thêm Phật, thần linh, hoặc thờ người mới mất chưa hết tang thì có thể đặt thêm bát riêng. Chuyện "bao nhiêu bát là đúng" mỗi vùng mỗi ý; gia đình nên hỏi người lớn trong họ để giữ nếp nhà mình, không cần theo lời người bán hàng.
Chi tiết về tục bao sái, rút chân nhang xem bài riêng về bát hương trong danh mục này.
Bài vị và ảnh thờ
Bài vị (thần chủ)
Bài vị là tấm gỗ nhỏ viết tên, chức tước, ngày mất của người được thờ, xưa viết bằng chữ Hán. Nhà gia giáo xưa còn làm thần chủ – bài vị có ngăn bên trong ghi thêm thông tin – đặt trong một cái hộp gọi là độc, giữ trong khám thờ. Bài vị là cách thờ có từ trước khi có nhiếp ảnh, và nó gắn với tục thờ theo "đời": mỗi người một bài vị, xếp theo thứ bậc.
Ngày nay nhiều nhà không còn bài vị, hoặc chỉ còn một tấm ghi chung "Gia tiên" hay "Cửu huyền thất tổ" (chín đời tổ tiên, cách nói phổ biến ở Nam Bộ). Đọc kỹ chữ trên bài vị cũ là một cách học lịch sử gia đình: tên tự, tên hiệu, tước vị, nơi sinh.
Ảnh thờ
Ảnh chân dung chỉ đi vào bàn thờ từ khi nhiếp ảnh phổ biến, khoảng đầu thế kỷ 20 ở thành thị rồi lan dần về nông thôn. Trước đó có nhà thờ tranh truyền thần (tranh vẽ chân dung người đã mất). Ảnh thờ dễ nhận ra hơn bài vị, giúp con cháu nhớ mặt ông bà, nên nay gần như thay thế bài vị ở nhiều gia đình.
Lời khuyên thực tế: hãy lưu một bản ảnh gốc độ phân giải cao của người thân ở nơi an toàn. Ảnh thờ treo lâu bị phai, ẩm mốc, có khi hư hỏng vì khói hương; có bản gốc thì in lại được.
Đèn, nến, hoa, quả, nước
- Đèn và nến: tượng trưng cho ánh sáng, sự soi tỏ. Xưa dùng đèn dầu, đèn nến; nay nhiều nhà dùng đèn điện để an toàn hơn. Về ý nghĩa, đèn điện không kém gì nến.
- Lọ hoa: thường cắm hoa có hương nhẹ, sạch sẽ – cúc, huệ, sen, hồng tuỳ mùa. Có nơi kiêng một vài loại hoa, nhưng đó là tục từng vùng, không phải quy tắc chung.
- Mâm bồng: chiếc đĩa có chân cao để bày hoa quả, xôi, bánh. Mâm ngũ quả ngày Tết bày trên mâm bồng.
- Chén nước: nước sạch thay thường xuyên. Có nhà đặt ba chén, có nhà một chén; tượng trưng sự trong sạch.
- Đài rượu: chén có đế để rót rượu trong ngày lễ. Trong gia lễ xưa, rót rượu (gọi là hiến tước) là một bước của nghi thức cúng.
- Ống hương: đựng hương chưa thắp, giữ hương khô.
Bộ tam sự, ngũ sự và đồ đồng
Nhà thờ họ và nhiều gia đình có bộ đồ đồng gọi là tam sự (ba món: một đỉnh ở giữa, hai cây đèn hoặc hai con hạc hai bên) hoặc ngũ sự (năm món: đỉnh, đôi hạc, đôi đèn). Đỉnh ở đây là cái lư có nắp, thường để đốt trầm cho thơm, khác với bát hương cắm nén.
Đôi hạc đứng trên lưng rùa hay gặp trong bộ ngũ sự là một linh vật có nhiều cách giải thích, thường được nói là trời và đất, âm và dương. Đồ đồng không làm cho bàn thờ "thiêng hơn"; nó là đồ trang nghiêm theo điều kiện từng nhà. Nhà nhỏ, bàn thờ nhỏ không cần đủ bộ.
Khám thờ, cửa võng, hoành phi câu đối
Ở nhà ba gian kiểu cũ Bắc Bộ, gian giữa dành cho bàn thờ. Phía trên có hoành phi (bức biển ngang khắc vài chữ Hán lớn) và hai bên là câu đối treo cột. Những chữ hay gặp trên hoành phi gia tiên là "Đức lưu quang" (đức để lại ánh sáng), "Phúc mãn đường" (phúc đầy nhà), "Tổ đức lưu phương" (đức của tổ để lại tiếng thơm). Câu đối hay nói về công đức tổ tiên và lời dặn con cháu học hành, làm người tử tế.
Cửa võng là tấm gỗ chạm thủng treo trước gian thờ, tạo khung trang nghiêm. Khám thờ là cái tủ nhỏ có cửa đặt trên bàn thờ để giữ bài vị. Những thứ này nay chủ yếu còn ở nhà thờ họ và nhà cổ; căn hộ hiện đại ít khi có chỗ.
Đọc được vài chữ trên hoành phi nhà mình là một việc đáng làm: hỏi người lớn tuổi, hoặc chụp ảnh nhờ người biết chữ Hán đọc giúp. Nhiều gia đình treo mà không ai còn biết chữ đó nghĩa là gì.
Bàn thờ ba miền khác nhau thế nào
| Vùng | Nét thường gặp |
|---|---|
| Bắc Bộ | Sập thờ, hương án nhiều tầng; hoành phi câu đối; đồ đồng; thờ theo đời, giỗ từng người |
| Trung Bộ – Huế | Bàn thờ trang nhã, chịu ảnh hưởng nếp cung đình; nhiều nhà rường có gian thờ riêng, bàn thờ Phật và gia tiên tách bạch |
| Nam Bộ | Thường gọi "bàn thờ ông bà", bài vị chung "Cửu huyền thất tổ"; nhiều nhà có thêm bàn thờ Ông Địa – Thần Tài dưới đất và bàn thiên trước nhà |
Đây chỉ là nét chung. Gia đình di cư từ Bắc vào Nam năm nào, gốc làng nào, thường mang theo nếp thờ của quê.
Góc nhìn hôm nay: bàn thờ trong căn hộ
Nhiều người trẻ ra ở riêng, căn hộ nhỏ, không có gian thờ. Bàn thờ treo tường, bàn thờ trên kệ ngày càng phổ biến. Vài điểm để giữ cho trang trọng mà an toàn:
- Chọn chỗ sạch, khô, ngang tầm mắt hoặc cao hơn; tránh nơi ẩm, sát bếp gas.
- Giữ những món cốt lõi: bát hương, ảnh hoặc bài vị, đèn, lọ hoa, chén nước. Không cần đủ bộ đồ đồng.
- Ưu tiên đèn điện thay nến; không để hương cháy khi ra khỏi nhà.
- Viết một tờ ghi tên, ngày mất âm lịch của người được thờ, kẹp sau ảnh hoặc lưu trong điện thoại cả nhà cùng xem.
Hướng đặt bàn thờ, chọn ngày giờ lập bàn thờ, đặt theo tuổi hay mệnh là những chuyện thuộc phong thuỷ, nằm ngoài phạm vi bài viết văn hoá này. Nếu muốn tìm hiểu nếp cũ, có thể đọc phần "Gia tộc" trong Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính và Nếp cũ – Con người Việt Nam của Toan Ánh.
Câu hỏi thường gặp
Bàn thờ gia tiên tối thiểu cần những gì?
Tối thiểu là bát hương, ảnh thờ hoặc bài vị, đèn, lọ hoa và chén nước sạch. Các món như đồ đồng, hoành phi, cửa võng là tuỳ điều kiện. Quan trọng nhất là chỗ thờ sạch sẽ và được chăm sóc.
Bài vị khác ảnh thờ thế nào?
Bài vị là tấm gỗ ghi tên, chức tước, ngày mất của người được thờ, có từ trước khi có nhiếp ảnh. Ảnh thờ là chân dung chụp, phổ biến từ thế kỷ 20. Nhiều nhà nay dùng ảnh thay bài vị, có nhà giữ cả hai.
Đỉnh đồng khác bát hương ở đâu?
Bát hương dùng để cắm nén hương, là trung tâm của bàn thờ. Đỉnh đồng là chiếc lư có nắp, thường đặt ở giữa bộ tam sự hoặc ngũ sự, dùng để đốt trầm hoặc làm đồ trang nghiêm.
Cửu huyền thất tổ nghĩa là gì?
Là cách gọi chung tổ tiên nhiều đời, phổ biến ở Nam Bộ: "cửu huyền" là chín đời, "thất tổ" là bảy đời tổ. Bài vị ghi "Cửu huyền thất tổ" để thờ chung tất cả các bậc tổ tiên thay vì từng người.
Dùng đèn điện trên bàn thờ có được không?
Được, và an toàn hơn nến hay đèn dầu. Ý nghĩa của đèn là ánh sáng soi tỏ, không phụ thuộc vào loại đèn. Nhiều gia đình đã chuyển sang đèn điện để tránh cháy nổ.