Bao sái là việc lau dọn bàn thờ và đồ thờ, thường làm vào những ngày cuối năm âm lịch; rút chân nhang là nhổ bớt những chân hương đã cháy hết trong bát hương cho gọn. Cả hai đều là việc nhà, con cháu tự làm được, không cần thuê thầy hay mua dịch vụ. Điều cần để ý nhất không phải giờ giấc hay câu khấn, mà là an toàn cháy nổ: bát hương đầy chân nhang khô cạnh nến, rèm, giấy là mồi lửa thật.
Bát hương trong quan niệm dân gian
Trên bàn thờ gia tiên, bát hương đứng giữa, được coi là món quan trọng nhất. Dân gian xem đây là nơi "hội tụ" của người được thờ, nên có nhiều kiêng kỵ: không tuỳ tiện xê dịch, không đặt đồ lên miệng bát, giữ cho sạch. Đó là cách người xưa thể hiện sự kính trọng, giống như không ai tự ý dời chỗ ngồi của ông bà trong bữa cơm.
Lòng bát hương thường được đổ đầy tro sạch, cát hoặc gạo để giữ chân hương đứng vững. Một số nơi có tục đặt vật nhỏ vào lòng bát khi lập bát hương mới. Những tục này khác nhau theo vùng và theo gia đình; bài viết này chỉ kể lại phần phổ biến, không coi bản nào là chuẩn.
Bao sái là gì, làm vào lúc nào
"Bao sái" (cũng viết "bao sai") là từ dân gian chỉ việc lau chùi, dọn dẹp bàn thờ, đồ thờ. Theo nếp cũ, nhiều gia đình bao sái vào khoảng sau lễ ông Công ông Táo 23 tháng Chạp và trước tất niên, để bàn thờ sạch sẽ đón Tết. Một số nhà làm thêm trước ngày giỗ lớn.
Không có ngày "đúng" bắt buộc. Lý do chọn cuối năm rất thực tế: cả năm khói hương bám bụi, mạng nhện, dầu mỡ; Tết là dịp đón ông bà về, nhà phải sạch. Việc dọn nhà cửa cuối năm nói chung đã có bài riêng ở các site khác trong hệ; ở đây chỉ bàn phần bàn thờ.
Thứ tự làm thường gặp
- Thắp một nén hương, thưa với ông bà rằng hôm nay con cháu lau dọn bàn thờ. Lời thưa ngắn, bằng lời của mình; nhiều nhà làm vậy như một phép lịch sự trước khi động vào đồ thờ.
- Đợi hương cháy hết (hoặc để nén hương sang chỗ an toàn) rồi mới bắt đầu.
- Hạ các đồ dễ vỡ, dễ đổ: ảnh thờ, lọ hoa, chén nước, đèn. Đặt lên khăn sạch trên bàn.
- Lau ảnh, bài vị bằng khăn khô mềm. Ảnh có kính thì lau kính; ảnh in không kính thì chỉ phủi nhẹ, tránh nước.
- Lau đồ đồng, đồ sứ. Đồ đồng nên lau khô; đánh bóng thì dùng loại dung dịch dành cho đồ đồng, theo hướng dẫn ghi trên bao bì, rửa sạch tay sau đó.
- Lau bát hương ở mặt ngoài; rút bớt chân nhang (xem mục dưới).
- Lau mặt bàn thờ, quét mạng nhện trên trần, phía sau bàn thờ.
- Đặt lại các đồ về đúng chỗ cũ; thay nước, thay hoa.
Nước lau: rượu, nước gừng, nước ngũ vị
Trên mạng hay lan truyền đủ loại "nước lau bàn thờ": rượu trắng, rượu gừng, nước ngũ vị hương (nấu từ quế, hồi, thảo quả…), nước bưởi. Lý do thực tế của tục này dễ hiểu: rượu bay hơi nhanh, không để lại vết ố; nước có hương thơm làm bàn thờ dễ chịu. Không có cơ sở nào để nói loại nước nào "thiêng" hơn.
Lưu ý an toàn: rượu dễ cháy. Nếu dùng rượu lau thì phải tắt hết nến, đèn dầu, hương, để khô hẳn rồi mới thắp lại. Nhiều trường hợp cháy bàn thờ cuối năm xảy ra đúng vì người ta lau bằng rượu khi hương còn cháy.
Rút chân nhang: hiểu cho đúng
Chân nhang (chân hương) là phần que tre còn lại sau khi nén hương cháy hết. Thắp hương cả năm thì bát hương dày đặc chân nhang, cắm hương mới khó, trông bừa bộn và dễ bắt lửa.
"Rút chân nhang" là nhổ bớt những chân đó. Dân gian có nhiều lệ đi kèm: giữ lại một số chân lẻ, đốt chân nhang đã rút chứ không vứt, rắc tro xuống sông hoặc gốc cây. Đây là tục của từng nhà, từng vùng. Ý nghĩa chung: chân nhang là thứ đã dùng trong việc thờ, nên xử lý một cách tôn trọng, không vứt lẫn rác.
Về chuyện "rút sai thì xui", "không được tự rút mà phải nhờ thầy", đó là lời đồn không có trong sách gia lễ nào, và thường được dùng để bán dịch vụ. Con cháu trong nhà tự làm với lòng thành là đủ.
Cách làm cho gọn và sạch
- Trải giấy báo hoặc khay dưới bát hương để tro không rơi vãi.
- Rút nhẹ từng chân, không xoay mạnh làm lật bát hương.
- Nếu tro trong bát đã vón cục, bẩn, có thể bổ sung một lớp tro sạch hoặc cát sạch lên trên.
- Chân nhang rút ra gom lại, xử lý theo nếp nhà (đốt ở chỗ an toàn, hoặc gói lại bỏ nơi sạch). Không đốt trong nhà.
Cháy nổ trên bàn thờ: nguy cơ thật
Mỗi dịp Tết, lực lượng phòng cháy chữa cháy các địa phương thường nhắc người dân về nguy cơ cháy từ hương, nến trên bàn thờ. Lý do dễ hiểu: bàn thờ thường đặt ở tầng trên cùng, nơi ít người qua lại; đồ thờ bằng gỗ, vải, giấy; trần sát mái, nhiều bụi khói. Một tàn hương rơi vào giấy hoặc một cây nến đổ là đủ.
| Nguy cơ | Cách phòng |
|---|---|
| Bát hương dày chân nhang khô | Rút bớt định kỳ, không đợi đến cuối năm |
| Nến, đèn dầu cháy không người trông | Dùng đèn điện; tắt nến trước khi rời phòng |
| Hương cắm sát rèm, giấy, hoa khô, ảnh | Để khoảng trống quanh bát hương; không treo vải, giấy ngay trên đầu nén hương |
| Thắp hương rồi ra khỏi nhà | Thắp khi có người ở nhà; hoặc đợi hương tàn mới đi |
| Đèn điện, dây điện cũ trên bàn thờ | Kiểm tra dây, ổ cắm; không để ổ điện sát chỗ hương rơi |
| Lau bàn thờ bằng rượu khi lửa còn | Tắt hết lửa, đợi khô hẳn mới thắp lại |
| Hoá vàng trong nhà, ban công kín | Đốt ở chỗ thoáng, có chậu kim loại, xa vật dễ cháy; tốt nhất là giảm hẳn |
Một mẹo đơn giản: đặt bình chữa cháy mini hoặc chí ít một chậu nước gần phòng thờ, nhất là trong những ngày Tết thắp hương liên tục.
Thay bát hương, "bốc bát hương": nói trung lập
Có gia đình khi chuyển nhà, khi bát hương bị nứt vỡ, hoặc khi lập bàn thờ mới, mời người đến làm lễ "bốc bát hương" (lập bát hương mới). Đây là tục của một bộ phận gia đình, chủ yếu ở miền Bắc. Bài viết không hướng dẫn nghi thức này, cũng không nêu chi phí.
Điều nên biết: không có văn bản cổ nào bắt buộc phải nhờ "thầy" mới lập được bát hương. Gia lễ xưa giao việc thờ cúng cho chủ nhà, trưởng họ. Nếu gia đình muốn làm theo nếp cũ, hỏi người lớn trong họ là cách tự nhiên nhất. Nếu có người đến gõ cửa nói "bát hương nhà anh chị đặt sai nên gặp hạn", hãy tỉnh táo: đó là lời doạ để bán dịch vụ.
Góc nhìn hôm nay
Bao sái cuối năm có thể trở thành dịp gia đình: con cháu cùng lau bàn thờ, người lớn kể về từng người trong ảnh. Một đứa trẻ cầm khăn lau ảnh ông cố và nghe kể ông là ai thì nhớ lâu hơn mọi bài giảng về "uống nước nhớ nguồn".
Đọc thêm về nếp thờ gia tiên xưa: phần "Gia tộc" trong Việt Nam phong tục (Phan Kế Bính), Nếp cũ – Tín ngưỡng Việt Nam (Toan Ánh). Về an toàn cháy nổ, có thể xem khuyến cáo của cơ quan phòng cháy chữa cháy tại địa phương, thường đăng trước Tết.
Câu hỏi thường gặp
Bao sái bàn thờ là gì?
Bao sái là việc lau dọn bàn thờ và đồ thờ, thường làm vào cuối năm âm lịch, sau 23 tháng Chạp và trước tất niên. Con cháu trong nhà tự làm được, chỉ cần cẩn thận với đồ dễ vỡ và tắt hết lửa trước khi lau.
Có nhất thiết phải nhờ thầy rút chân nhang không?
Không. Rút chân nhang là việc nhà, sách gia lễ xưa giao việc thờ cúng cho chủ nhà. Các lời đồn "rút sai thì xui" không có cơ sở và thường đi kèm việc bán dịch vụ.
Lau bàn thờ bằng rượu có an toàn không?
Rượu bay hơi nhanh nên lau sạch, nhưng rượu dễ cháy. Nếu dùng thì phải tắt hết hương, nến, đèn dầu, đợi bàn thờ khô hẳn rồi mới thắp lại.
Chân nhang rút ra xử lý thế nào?
Mỗi nhà một nếp: có nhà đốt ở chỗ an toàn ngoài trời, có nhà gói lại bỏ nơi sạch. Ý chung là xử lý tôn trọng, không vứt lẫn rác và không đốt trong nhà.
Làm sao tránh cháy bàn thờ ngày Tết?
Rút bớt chân nhang, dùng đèn điện thay nến, không để giấy hay vải sát bát hương, không thắp hương rồi đi vắng. Nên có bình chữa cháy mini hoặc chậu nước gần phòng thờ.