Trong quan niệm dân gian, Tết là dịp tổ tiên "về" ăn Tết cùng con cháu: chiều 30 gia đình làm lễ tất niên và rước ông bà, mấy ngày đầu năm thắp hương, dâng cơm, rồi mùng 3 (có nơi mùng 4, mùng 7) làm lễ hoá vàng để tiễn ông bà. Ba bước đón – mời – tiễn tạo thành một nghi lễ trọn vẹn, cách làm khác nhau đôi chút giữa Bắc, Trung, Nam.
Tết trong tâm thức thờ tổ tiên
Người Việt hay nói "Tết là dịp đoàn tụ". Đoàn tụ ở đây không chỉ giữa người sống: trong ngôi nhà, bàn thờ gia tiên là nơi ông bà đã khuất "cùng ăn Tết". Mâm cơm chiều 30, đĩa ngũ quả, cặp bánh chưng trên ban thờ, tất cả đều đặt trong ý "mời ông bà".
Chuỗi lễ Tết trong nhà thường bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp với lễ tiễn ông Công ông Táo (chủ đề riêng, có site khác trong hệ viết), sau đó là lau dọn bàn thờ, rồi đến các lễ dưới đây. Ở bài này chỉ bàn phần liên quan đến tổ tiên.
Dòng thời gian lễ Tết trong nhà
Lịch dưới là nét phổ biến; mỗi nhà, mỗi làng có thể khác vài ngày.
| Thời điểm (âm lịch) | Lễ | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Khoảng 23 tháng Chạp | Tiễn ông Công ông Táo; nhiều nhà bắt đầu lau dọn bàn thờ | Mở đầu mùa Tết trong nhà |
| Những ngày cuối tháng Chạp | Tảo mộ, "mời ông bà về ăn Tết" | Đặc biệt phổ biến ở Trung và Nam Bộ |
| Chiều 30 (hoặc 29 nếu tháng thiếu) | Cúng tất niên, rước ông bà | Mâm cơm cuối năm; mời tổ tiên về |
| Đêm giao thừa | Lễ trừ tịch | Tiễn năm cũ, đón năm mới; thắp hương bàn thờ trong nhà |
| Mùng 1, 2, 3 | Cúng cơm sáng chiều | "Mời ông bà dùng cơm" như người trong nhà |
| Mùng 3 (có nơi mùng 4, mùng 7…) | Hoá vàng, tiễn ông bà | Kết thúc thời gian tổ tiên "ở lại" với con cháu |
| Mùng 7 | Lễ khai hạ (hạ cây nêu ở nơi còn dựng) | Kết thúc Tết, trở lại việc thường |
Cúng tất niên và rước ông bà
Tất niên nghĩa là hết năm. Lễ tất niên là mâm cơm cuối năm, dâng gia tiên rồi cả nhà cùng ăn. Ở nhiều nhà, lễ tất niên cũng chính là lễ rước ông bà – mời tổ tiên về ăn Tết. Một số gia đình tách ra: tất niên trưa, rước ông bà chiều.
Ở Nam Bộ, "rước ông bà" là một lễ được gọi tên rõ ràng, thường làm chiều 30 Tết, mâm cơm có những món của Tết miền Nam. Nhiều gia đình ra thăm mộ trước đó vài ngày, sửa sang, thắp hương và "mời" ông bà về. Người Bắc thì quen gọi "cúng chiều 30" hơn, nhưng ý nghĩa giống nhau.
Lời thưa trong lễ này rất đơn giản theo cấu trúc chung: xưng là con cháu, nói hôm nay là cuối năm, mời ông bà về ăn Tết cùng gia đình, cảm ơn ông bà một năm qua. Có thể nói bằng lời của mình, không cần chép văn khấn.
Giao thừa: lễ trừ tịch
"Trừ tịch" là đêm cuối năm, nghĩa đen là "đêm trừ bỏ" năm cũ. Theo nếp cũ, nhiều gia đình Bắc Bộ làm hai lễ lúc giao thừa: một mâm ngoài trời (sân, ban công) theo quan niệm dân gian tiễn vị thần cai quản năm cũ, đón vị thần năm mới; một lễ trong nhà thắp hương bàn thờ gia tiên. Phần ngoài trời là tín ngưỡng dân gian có ảnh hưởng Đạo giáo; nhiều nhà ở chung cư đã bỏ hoặc làm gọn.
Với bàn thờ gia tiên, lễ giao thừa là khoảnh khắc thắp nén hương đầu năm, báo với ông bà năm mới đã sang. Nhiều gia đình có người lớn tuổi nhất thắp hương, con cháu đứng sau.
Ba ngày Tết: "ông bà ở với con cháu"
Trong những ngày đầu năm, nhiều gia đình giữ nếp dâng cơm trên bàn thờ mỗi bữa, như mời người trong nhà cùng ăn. Hương được thắp liên tục, đèn sáng. Chính vì vậy đây là những ngày bàn thờ dễ xảy ra cháy nhất: hương nến cháy suốt, nhà đông người, ít ai để ý.
Khách đến chúc Tết thường thắp hương lên bàn thờ gia chủ trước khi chúc người sống. Đây là phép lịch sự có từ lâu: chào ông bà nhà người ta trước.
Hoá vàng: tiễn ông bà
"Hoá vàng" là đốt vàng mã (đồ giấy) và tiễn ông bà sau Tết. Phổ biến nhất ở Bắc Bộ là mùng 3, nhưng nhiều gia đình làm mùng 4, mùng 5, có nơi để đến mùng 7 hoặc hơn, tuỳ nếp nhà và điều kiện đi làm. Không có ngày "đúng" bắt buộc.
Về ý nghĩa, lễ hoá vàng khép lại thời gian "ông bà ở lại với con cháu". Con cháu thưa với tổ tiên rằng Tết đã xong, xin tiễn ông bà, rồi hoá vàng. Ở Nam Bộ thường gọi là "đưa ông bà", cũng vào khoảng mùng 3, mùng 4.
Chuyện đốt bao nhiêu, đốt gì là phần nhiều nhà đã tự giản lược. Nhiều gia đình nay chỉ hoá một ít tiền vàng tượng trưng, có nhà bỏ hẳn, chỉ thắp hương tiễn. Xem bài riêng về vàng mã trong danh mục để hiểu nguồn gốc tục này và xu hướng giảm hiện nay.
Khác nhau giữa ba miền
| Việc | Bắc Bộ | Trung Bộ – Huế | Nam Bộ |
|---|---|---|---|
| Tảo mộ trước Tết | Có nơi làm, nhưng tảo mộ chính vào Thanh minh | Phổ biến cuối tháng Chạp | Rất phổ biến cuối tháng Chạp, gắn với "mời ông bà về" |
| Rước ông bà | Gộp trong cúng chiều 30 | Lễ rước chiều 30 | Lễ rước ông bà chiều 30, gọi tên rõ ràng |
| Lễ vật đặc trưng | Bánh chưng, mâm ngũ quả nhiều màu | Bánh tét, bánh chưng; mâm cỗ nếp Huế | Bánh tét; mâm ngũ quả theo cách đọc tên quả |
| Tiễn ông bà | Hoá vàng mùng 3 hoặc muộn hơn | Khoảng mùng 3, mùng 4 | "Đưa ông bà" mùng 3, mùng 4 |
Bảng chỉ mang tính tổng quát. Người Bắc di cư vào Nam từ lâu nhiều khi vẫn giữ nếp quê; trong cùng một tỉnh, các làng cũng khác nhau.
Góc nhìn hôm nay
Tết hiện đại có nhiều thay đổi: gia đình đi du lịch, con cháu về muộn, nhà ở chung cư. Nhiều người lo "không làm đủ lễ thì không phải". Thực tế, lõi của chuỗi lễ Tết chỉ là ba việc: mời ông bà về, sống cùng ông bà mấy ngày đầu năm, và tiễn ông bà. Làm gọn mà giữ đủ ba ý đó là được.
- Nếu cả nhà đi xa dịp Tết: thắp hương rước ông bà trước khi đi, nhờ người ở lại thắp hương, hoặc khi về thắp hương thưa chuyện. Đừng để hương nến cháy trong nhà không người.
- Ở chung cư: hoá vàng ở khu vực ban quản lý cho phép, hoặc không hoá. Nhiều toà nhà đã cấm đốt ở ban công vì nguy cơ cháy.
- Rủ con trẻ cùng bày mâm ngũ quả, cùng thắp hương giao thừa: đó là cách tục lệ được truyền lại, không phải bằng sách.
Đọc thêm: Phan Kế Bính Việt Nam phong tục, mục "Tết Nguyên đán" và các mục giỗ tết trong phần gia tộc; Toan Ánh Nếp cũ – Tín ngưỡng Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Rước ông bà ngày Tết vào hôm nào?
Phổ biến nhất là chiều 30 Tết (hoặc 29 nếu tháng Chạp thiếu), thường gộp với lễ tất niên. Ở Nam Bộ, nhiều gia đình đi tảo mộ và mời ông bà về ăn Tết từ mấy ngày trước.
Hoá vàng ngày nào?
Bắc Bộ phổ biến nhất là mùng 3 Tết, nhưng nhiều nhà làm mùng 4, mùng 5, có nơi đến mùng 7. Không có ngày bắt buộc; tuỳ nếp nhà và điều kiện của gia đình.
Tất niên và giao thừa khác nhau thế nào?
Tất niên là mâm cơm cuối năm, thường chiều 30, dâng gia tiên rồi cả nhà cùng ăn. Giao thừa (trừ tịch) là lễ đúng khoảnh khắc chuyển năm, thắp hương báo năm mới đã sang.
Vì sao khách đến chúc Tết thắp hương trước?
Đó là phép lịch sự truyền thống: chào ông bà, tổ tiên của gia chủ trước khi chúc người sống. Nó thể hiện sự tôn trọng với gia đình mình đến thăm.
Đi du lịch dịp Tết thì cúng ông bà thế nào?
Có thể thắp hương rước ông bà trước khi đi, nhờ người thân ở lại thắp hương, hoặc khi về thì thắp hương thưa chuyện. Điều quan trọng là không để hương nến cháy khi nhà vắng người.