Cúng rằm, mùng Một trong nhà là việc thắp hương gia tiên vào ngày 15 và ngày 1 mỗi tháng âm lịch – sách xưa gọi là lễ sóc vọng (sóc là ngày đầu tháng, vọng là ngày trăng tròn). Lễ này vốn giản dị: thay nước, thay hoa, thắp nén hương, có thể thêm đĩa quả. Không cần mâm cỗ, không cần văn khấn dài; điều cốt yếu là đều đặn và thành tâm.
Sóc vọng: vì sao lại là mùng Một và ngày rằm
Lịch âm dựa vào tuần trăng. Ngày mùng Một là ngày "sóc" – trăng mới, không thấy trăng. Ngày rằm (15, có tháng là 16) là "vọng" – trăng tròn. Hai ngày này chia tháng thành hai nửa đều nhau, dễ nhớ với người làm ruộng xưa không có lịch giấy: nhìn trăng là biết.
Trong các sách gia lễ chịu ảnh hưởng Nho giáo, lễ sóc vọng là lễ thường kỳ nhỏ trong năm, khác các lễ lớn như giỗ, Tết. Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục có ghi tục sóc vọng như một lệ thường của gia đình đầu thế kỷ 20: lễ nhỏ, tuỳ nhà giàu nghèo mà sắm. Nhịp hai lần mỗi tháng tạo thành một thói quen gắn người sống với bàn thờ.
Ngày rằm, mùng Một cũng là ngày nhiều người đi chùa lễ Phật. Đó là một thực hành khác, thuộc Phật giáo, có site khác trong hệ viết riêng. Bài này chỉ nói việc thờ gia tiên trong nhà.
Lễ vật: ít mà đủ
Không có danh sách bắt buộc. Những thứ thường gặp, từ đơn giản đến đầy đủ hơn:
| Mức | Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tối thiểu | Nén hương, chén nước sạch | Đủ để tỏ lòng |
| Thường gặp | Thêm hoa tươi, đĩa hoa quả | Hoa quả theo mùa, sau lễ cả nhà dùng |
| Đầy đủ hơn | Thêm trầu cau, xôi, chè, bánh | Phổ biến ở nông thôn Bắc Bộ, nhà có người già |
| Rằm lớn | Có thể có mâm cơm | Rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy, rằm tháng Mười |
Câu "Lễ bạc lòng thành" đã trả lời vấn đề "cúng bao nhiêu là đủ". Một bó hoa tươi tự tay cắm, một đĩa cam mua ở chợ đầu ngõ không kém gì mâm lễ đặt sẵn.
Một số nhà có tục kiêng nhất định trong lễ vật (ví dụ kiêng vài loại quả, vài loại hoa). Đó là tục từng vùng, từng nhà; nếu người lớn trong nhà giữ thì nên tôn trọng, còn nếu không có thì không cần lo.
Thắp hương: những điều thực tế
- Thời điểm: phổ biến là buổi sáng hoặc chiều tối ngày rằm, mùng Một; có nhà thắp từ tối hôm trước (14, 30). Chọn lúc cả nhà có mặt là tốt nhất. Chuyện "giờ đẹp" để cúng thuộc chọn ngày giờ – bài viết này không bàn.
- Số nén hương: dân gian quen thắp số lẻ (một, ba nén). Ý nghĩa thường được giải thích theo nhiều cách khác nhau; quan trọng hơn là hương cắm ngay ngắn, không để đổ.
- Trước khi thắp: rửa tay, ăn mặc gọn gàng, thay nước, cắm hoa. Bàn thờ sạch là phần lớn của lễ.
- Khi thắp: đứng ngay ngắn trước bàn thờ, vái, rồi nói đôi câu với ông bà – xin xem bài về khấn gia tiên bằng lời của mình.
- Sau khi thắp: đợi hương cháy hết, ít nhất là quá nửa, rồi mới hạ lễ. Không rời nhà khi hương, nến đang cháy.
Ba ngày rằm lớn trong năm
Theo quan niệm dân gian chịu ảnh hưởng Đạo giáo, năm có ba "nguyên": thượng nguyên, trung nguyên, hạ nguyên. Ba ngày rằm tương ứng thường được gia đình làm to hơn rằm thường.
| Ngày | Tên gọi | Trong nhà thường làm gì |
|---|---|---|
| Rằm tháng Giêng | Tết Thượng nguyên | Rằm đầu năm; nhiều nhà làm mâm cơm, có câu "Lễ Phật quanh năm không bằng rằm tháng Giêng" nói về việc đi chùa |
| Rằm tháng Bảy | Tết Trung nguyên | Cúng gia tiên trong nhà; dân gian còn có lễ cúng cô hồn ngoài sân – chủ đề riêng |
| Rằm tháng Mười | Tết Hạ nguyên, Tết cơm mới | Ở nhiều làng lúa Bắc Bộ, đây là dịp dâng cơm gạo mới lên tổ tiên sau vụ mùa |
Tết cơm mới (lễ thường tân) rất đáng nói: người làm ruộng gặt xong vụ thì nấu bát cơm gạo mới, dâng ông bà trước khi cả nhà ăn. Đây là hình thức "uống nước nhớ nguồn" rất cụ thể, gắn với lao động. Ở mỗi làng, thời điểm có thể khác, không nhất thiết đúng rằm tháng Mười.
Người trẻ ở xa, sống một mình: giữ lễ thế nào
Nhiều người đi học, đi làm xa nhà, thuê trọ, không có bàn thờ. Cũng có người ở nước ngoài. Vài cách mà nhiều người đã làm:
- Đặt một tấm ảnh ông bà, cha mẹ (người đã khuất) ở chỗ sạch trên bàn làm việc, kệ sách. Ngày rằm, mùng Một thay bông hoa, cốc nước.
- Nơi không được thắp hương (ký túc xá, chung cư có quy định, nước ngoài cấm khói trong nhà): đèn điện nhỏ, nến điện tử, hoặc chỉ đứng lặng một phút. Ý nghĩa nằm ở sự nhớ, không ở khói hương.
- Gọi điện về nhà ngày rằm hỏi thăm người lớn, nhắc chuyện ông bà. Đây cũng là cách giữ nhịp sóc vọng.
Người theo đạo khác (Công giáo, Tin Lành…) có cách tưởng nhớ riêng, như cầu nguyện, thắp nến trước ảnh. Tôn trọng cách làm của từng gia đình là đủ.
Những hiểu lầm hay gặp
"Không cúng rằm thì ông bà không phù hộ"
Lời này mang tính doạ, không có trong tinh thần gia lễ. Lễ sóc vọng là bổn phận tưởng nhớ, không phải trao đổi. Quên một kỳ vì bận, lần sau thắp bù với lời xin lỗi là đủ.
"Cúng rằm phải có đủ ngũ quả, xôi chè"
Mâm ngũ quả là đặc trưng của Tết, không phải rằm thường. Rằm, mùng Một xưa vốn chỉ là lễ nhỏ.
"Phải đốt vàng mã mỗi rằm"
Nhiều nhà không đốt vàng mã ngày rằm thường, chỉ hoá một ít vào dịp lớn, và xu hướng giảm vàng mã ngày càng rõ. Xem bài riêng về vàng mã trong danh mục này.
Góc nhìn hôm nay: một thói quen hai lần mỗi tháng
Nhìn từ góc văn hoá, lễ sóc vọng giống một "lịch nhắc" mà người xưa cài vào đời sống: hai lần mỗi tháng, con cháu dừng việc, lau bàn thờ, nghĩ về người đã khuất. Nhiều nhà nghiên cứu tín ngưỡng nhận xét chính sự đều đặn này, hơn là những lễ lớn, mới giữ cho tục thờ tổ tiên sống bền.
Gợi ý cho gia đình có trẻ nhỏ: giao cho con một việc vừa sức trong ngày rằm – thay nước, cắm hoa – và kể cho con một chuyện về ông bà mỗi lần. Sau vài năm, đứa trẻ thuộc chuyện gia đình mình hơn bất kỳ cuốn sách nào.
Đọc thêm: Phan Kế Bính Việt Nam phong tục; Toan Ánh Nếp cũ – Tín ngưỡng Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Cúng rằm mùng Một cần những gì?
Tối thiểu là nén hương và chén nước sạch; thường thêm hoa tươi và đĩa hoa quả. Rằm, mùng Một vốn là lễ nhỏ, không cần mâm cỗ hay văn khấn dài.
Sóc vọng là gì?
Sóc vọng là cách gọi chữ của hai ngày mùng Một (sóc, trăng mới) và ngày rằm (vọng, trăng tròn) âm lịch. Lễ sóc vọng là lễ thắp hương gia tiên thường kỳ vào hai ngày này.
Cúng rằm vào buổi sáng hay buổi tối?
Cả hai đều phổ biến; có nhà thắp hương từ tối hôm trước. Chọn lúc cả nhà có mặt, có người trông hương là hợp lý nhất.
Ba ngày rằm lớn trong năm là những ngày nào?
Rằm tháng Giêng (Thượng nguyên), rằm tháng Bảy (Trung nguyên) và rằm tháng Mười (Hạ nguyên). Nhiều gia đình làm mâm cơm vào ba ngày này, rằm tháng Mười ở làng lúa còn là Tết cơm mới.
Ở trọ không thắp hương được thì tưởng nhớ ông bà thế nào?
Có thể đặt ảnh người thân ở chỗ sạch, thay hoa, nước vào ngày rằm, dùng đèn điện thay hương, hoặc đứng lặng một phút. Ý nghĩa nằm ở sự tưởng nhớ chứ không ở khói hương.