Vân Cát thần nữ truyện của Đoàn Thị Điểm: Liễu Hạnh trong văn chương

Vân Cát thần nữ truyện (Truyện thần nữ ở Vân Cát) là truyện viết bằng chữ Hán trong tập Truyền kỳ tân phả của nữ sĩ Đoàn Thị Điểm (1705–1748), kể đời Liễu Hạnh từ lúc giáng sinh ở làng Vân Cát, những lần du ngoạn, xướng hoạ thơ với Phùng Khắc Khoan, đến lúc hiện ở Sòng Sơn và được triều đình sắc phong. Đây là văn bản kể đầy đủ và có ảnh hưởng nhất về Liễu Hạnh còn lại, góp phần biến một vị thần dân gian thành nhân vật văn chương được giới nho sĩ biết đến.

Đoàn Thị Điểm và tập Truyền kỳ tân phả

Đoàn Thị Điểm hiệu Hồng Hà nữ sĩ, quê vùng Văn Giang xưa, nay thuộc Hưng Yên. Bà là một trong số ít phụ nữ thế kỷ 18 nổi danh văn chương chữ Hán, từng dạy học và được người đương thời kính trọng. Bà thường được nhắc là người dịch Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn ra thơ Nôm, dù việc ai là dịch giả bản Nôm phổ biến hiện nay vẫn còn được giới nghiên cứu bàn.

Truyền kỳ tân phả nghĩa là "sách mới chép chuyện truyền kỳ", viết theo thể truyện truyền kỳ, tức truyện có yếu tố kỳ lạ, thần tiên, ma quái, tiếp nối dòng mà Nguyễn Dữ đã mở với Truyền kỳ mạn lục ở thế kỷ 16. Tập thường được kể gồm sáu truyện, trong đó có Hải khẩu linh từ (về nàng cung phi Bích Châu thời Trần), Bích Câu kỳ ngộ (chuyện Tú Uyên gặp tiên) và Vân Cát thần nữ. Việc tất cả các truyện có phải đều do bà viết hay không cũng còn ý kiến khác nhau.

Cốt truyện: đọc theo từng chặng

Các bản dịch có khác nhau ở tiểu tiết, nhưng mạch chính thường được tóm như sau:

1. Giáng sinh: ở làng Vân Cát thời Lê, một gia đình họ Lê sinh con gái trong những điềm lạ; truyện cho biết đó là tiên nữ trên trời bị đày xuống trần. Cô bé được đặt tên mang chữ "Tiên", lớn lên xinh đẹp, giỏi thơ văn và âm nhạc.
2. Đời trần đầu: nàng lấy chồng họ Đào, sống hiếu thảo, có con, rồi mất đột ngột khi còn trẻ, không bệnh tật. Đó là lúc hạn đày đã hết.
3. Trở lại trần gian: vì nhớ cha mẹ, chồng con, nàng xin trở xuống, về thăm nhà, rồi đi chu du nhiều nơi.
4. Gặp Phùng Khắc Khoan: trên đường du ngoạn, nàng gặp danh sĩ Phùng Khắc Khoan; trong đó nổi tiếng là cảnh bên Hồ Tây, hai bên đối đáp, xướng hoạ thơ, chàng nho sĩ không đoán ra người con gái là ai.
5. Sòng Sơn: nàng hiện ở vùng đèo Sòng Sơn, khiến người qua lại sợ hãi; triều đình đem quân và người làm phép đến trừ.
6. Sắc phong: cuối cùng triều đình thừa nhận, phong tặng và cho lập đền thờ. Từ đây nàng là một vị thần chính thức.

Đọc lướt, đây là truyện tiên giáng trần. Đọc kỹ, đây là truyện về một người phụ nữ lần lượt đi qua mọi vai mà xã hội đặt cho mình (con gái, vợ, mẹ), rồi bước ra ngoài những vai ấy để sống theo ý mình, và cuối cùng buộc triều đình phải công nhận.

Những địa danh trong truyện và hôm nay ở đâu

Cả bốn nơi nay đều có nơi thờ. Điều đó cho thấy một vòng tròn thú vị: truyện văn chương dựa vào những nơi thờ có sẵn, rồi chính truyện lại làm những nơi ấy nổi tiếng hơn.

Phùng Khắc Khoan: vì sao là ông

Phùng Khắc Khoan (1528–1613), người làng Phùng Xá (vùng Thạch Thất, Hà Nội ngày nay), dân gian gọi là Trạng Bùng, đỗ đạt và làm quan thời Lê trung hưng, từng đi sứ nhà Minh. Ông là một danh sĩ có thật, nổi tiếng thơ văn. Đặt một tiên nữ đối đáp thơ với một nhà nho lớn như vậy là cách truyện nâng Liễu Hạnh lên ngang hàng giới trí thức: bà không chỉ là thần, bà còn là người giỏi chữ.

Cần nhớ rằng những cuộc gặp ấy là chi tiết văn chương và truyền thuyết. Không có tư liệu độc lập nào xác nhận Phùng Khắc Khoan đã gặp Liễu Hạnh. Giá trị của chi tiết nằm ở chỗ nó cho thấy người thế kỷ 18 muốn hình dung vị nữ thần này như thế nào.

Văn chương làm nên một vị thánh như thế nào

Trước khi có truyện của Đoàn Thị Điểm, tín ngưỡng thờ Liễu Hạnh đã có trong dân gian, với thần tích ở các nơi thờ. Truyện không "phát minh" ra bà. Nhưng nó làm được ba việc mà thần tích làng khó làm:

• Cho bà một cuộc đời liền mạch: từ giáng sinh, lấy chồng, mất, trở lại, du ngoạn đến sắc phong. Một "tiểu sử" rõ ràng dễ kể lại, dễ thờ.
• Đưa bà vào giới đọc chữ Hán: nho sĩ vốn coi nhẹ thần dân gian; khi vị thần ấy xuất hiện trong một tác phẩm văn chương có thơ, có điển, họ nhìn khác đi.
• Cho bà một tính cách: thông minh, tự do, giàu tình cảm, không chịu khuất phục. Tính cách ấy làm bà gần gũi và khác hẳn những nữ thần chỉ được nhắc tên.

Đây là một trường hợp hiếm trong văn hoá Việt: một tác phẩm của một người phụ nữ góp phần định hình hình tượng một nữ thần được cả nước thờ. Nhiều nhà nghiên cứu đã lưu ý điều này khi bàn về vị trí của Liễu Hạnh trong Tứ bất tử.

Đọc truyện hôm nay: vài gợi ý

• Chọn bản dịch có chú thích: truyện dày điển cố và thơ chữ Hán; bản có chú thích giúp hiểu những cuộc xướng hoạ.
• Đọc kèm Truyền kỳ mạn lục: để thấy Đoàn Thị Điểm tiếp nối và khác Nguyễn Dữ ở đâu, nhất là ở chỗ đặt nhân vật nữ vào trung tâm.
• Tách văn chương và thần tích: những gì truyện kể không phải là "tiểu sử chính thức" của bà ở mọi nơi thờ; mỗi đền, phủ có thần tích riêng, có chỗ giống, có chỗ khác.
• Không đọc như lời sấm: các chi tiết hiển linh trong truyện là yếu tố truyền kỳ, đọc để hiểu tâm thức người xưa, không phải để tin rằng cầu ở đâu sẽ được gì.

Góc nhìn hôm nay

Đứng ở phủ Tây Hồ nhìn ra mặt nước, hay ở đền Sòng dưới chân núi, người đọc truyện sẽ thấy cảnh văn chương hiện ra trước mắt. Đó là một cách đi lễ giàu hơn: biết rằng nơi mình đứng từng là bối cảnh của một truyện viết cách nay gần ba trăm năm, do một nữ sĩ viết về một nữ thần.

Để đọc tiếp, tìm bản dịch Truyền kỳ tân phả và Truyền kỳ mạn lục, các bài nghiên cứu về Đoàn Thị Điểm trong văn học trung đại, và các công trình về tín ngưỡng Liễu Hạnh của giới nghiên cứu văn hoá dân gian. Phần điện Mẫu, hầu đồng và lễ hội Phủ Dầy thuộc chủ đề thờ Mẫu, nên đọc ở các tài liệu chuyên về tín ngưỡng ấy.