Cướp lộc, giành ấn, rải tiền lẻ, nhét tiền vào tay tượng, chui gầm kiệu là những tục lệch thường thấy ở lễ hội đền những năm gần đây. Phần lớn chúng có một tục gốc tử tế: lộc vốn là phần lễ được chia theo thứ tự sau khi tế, ấn là lời chúc đầu năm, tiền công đức là đóng góp tu sửa nơi thờ. Lệch xảy ra khi niềm tin "phải giành được mới linh" thay chỗ cho ý nghĩa cộng đồng. Nhiều ban tổ chức và di tích đã điều chỉnh: phát ấn, phát lương nhiều ngày, hòm công đức tập trung, rào chắn bia, chuyển nghi thức hiến sinh vào chỗ kín.
Lộc là gì: tục gốc ở đình đền
Trong lễ làng xưa, "lộc" là phần lễ vật sau khi đã dâng thần, được chia lại cho người làng. Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục và Toan Ánh trong Nếp cũ đều tả việc chia phần ở đình rất có thứ tự: miếng ngon dành cho bậc cao tuổi, chức sắc; phần còn lại chia theo giáp, theo xóm; ai vắng mặt cũng được gửi phần về. Việc chia lộc theo ngôi thứ có mặt trái là gây tranh chấp "miếng giữa làng", nhưng nó không phải là cướp.
Ngoài phần ăn, lộc còn là những vật mang ý tốt lành sau lễ: cành hoa, lá cờ, nắm gạo, bông hoa tre trong Hội Gióng. Người nhận được mang về như một kỷ niệm của ngày hội, một lời chúc cho nhà mình. Tinh thần gốc: lộc là thứ được trao, không phải thứ phải giành.
Năm tục lệch phổ biến và tục gốc của chúng
| Tục lệch | Tục gốc | Vì sao bị lệch | Điều chỉnh đã có ở nhiều nơi |
|---|---|---|---|
| Cướp lộc sau lễ, giật đồ lễ trên kiệu, trên ban | Chia lộc theo thứ tự sau khi tế | Niềm tin "lộc giành được mới linh", đám đông người ngoài làng không biết lệ | Phát lộc có tổ chức, chia sẵn, có lối đi |
| Chen giành ấn, giành lương đêm rằm | Ấn và lương là lời chúc, lời nhắc đầu năm | Gắn thêm niềm tin thăng tiến, tài lộc; tâm lý "phải có ngay đêm đó" | Đóng ấn, gói lương sẵn, phát nhiều ngày, nhấn mạnh nhận ngày nào cũng như nhau |
| Rải tiền lẻ, nhét tiền vào tay tượng, kẽ ngai, ném xuống giếng | Công đức để tu sửa đền, gửi vào hòm | Tiền lẻ đổi dễ, thói quen "đặt lễ" lên mọi chỗ | Hòm công đức tập trung, nhân viên thu gom, vận động không dùng tiền lẻ |
| Đốt vàng mã nhiều, đốt ngay trong sân đền | Đồ mã tượng trưng gửi người khuất, đốt ở nơi riêng | Quan niệm "càng nhiều càng tốt" | Lò hoá vàng tập trung, hạn chế hoặc cấm mang vàng mã vào di tích |
| Xoa đầu rùa, sờ tượng, chui gầm kiệu "lấy may" | Tôn kính đồ thờ, đứng yên khi kiệu qua | Lời đồn "xoa đầu rùa đỗ đạt", "chui kiệu khoẻ người" | Rào chắn bia, tượng; khuyến cáo không chui kiệu |
Vì sao tục lệch lan nhanh: góc nhìn văn hoá – xã hội
Hiểu nguyên nhân thì mới thấy vì sao cấm thôi chưa đủ. Một số yếu tố thường được nhắc:
- Lễ hội làng thành lễ hội đại chúng: xưa người dự là người làng, biết lệ; nay khách từ khắp nơi đến, không biết lệ, chỉ biết lời đồn.
- Niềm tin bị thương mại hoá: khi một nghi lễ được quảng bá là "linh nghiệm", nó hút người đến vì lợi ích cá nhân thay vì ý nghĩa cộng đồng.
- Tâm lý khan hiếm: khi tin rằng vật thiêng có hạn, con người dễ chen lấn. Cách đơn giản nhất để hạ nhiệt là làm cho vật ấy không còn khan hiếm: phát đủ, phát nhiều ngày.
- Hiệu ứng đám đông: thấy người khác giành, mình cũng giành; thấy người khác rải tiền, mình cũng rải. Một người dừng lại, người bên cạnh có khi cũng dừng.
- Truyền thông giật tít: hình ảnh chen lấn được đưa nhiều, vô tình biến tục lệch thành "đặc sản" của lễ hội.
Những điều chỉnh đã có
Từ năm 2018, việc tổ chức lễ hội theo Nghị định 110/2018/NĐ-CP về quản lý và tổ chức lễ hội, đặt ra các quy định về trật tự, vệ sinh, quản lý tiền công đức và trách nhiệm của ban tổ chức. Bên cạnh khung chung, nhiều nơi có cách làm riêng:
- Đền Trần (Ninh Bình): ấn được đóng sẵn, phát trong nhiều ngày từ rằm tháng Giêng, có lối đi và hướng dẫn tại chỗ.
- Đền Trần Thương (Ninh Bình): lương được chuẩn bị sẵn số lượng lớn, phát qua nhiều cửa và kéo sang các ngày sau.
- Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội): dựng rào quanh các bia tiến sĩ để ngăn việc xoa đầu rùa, bảo vệ di sản Ký ức thế giới.
- Nhiều đền lớn: đặt hòm công đức tập trung, có nhân viên thu gom tiền lẻ trên ban thờ, khu hoá vàng riêng, biển nhắc không đặt tiền vào tay tượng.
- Nghi thức hiến sinh: ở một số lễ hội có tục chém lợn, đâm trâu, ban tổ chức đã chuyển phần nghi thức này vào khu vực che chắn, không làm trước đám đông.
Điểm chung của các điều chỉnh: giữ nghi lễ, bỏ cách làm gây hại. Không nơi nào bỏ khai ấn, bỏ phát lương; chỉ thay đổi cách phát cho trật tự.
Người đi lễ có thể làm gì
Thay đổi một tục không chỉ là việc của ban tổ chức. Vài việc nhỏ mỗi người làm được:
- Đi ngoài giờ cao điểm: nhận ấn, nhận lương vào ngày sau rằm; nhận lộc khi ban tổ chức phát, không giật trên ban.
- Không mang tiền lẻ để rải: công đức một lần vào hòm, số tiền tuỳ tâm, hỏi ban quản lý di tích nếu cần.
- Không mang vàng mã vào di tích, hoặc chỉ hoá ở nơi quy định.
- Không chạm vào tượng, bia, kiệu; ngắm và chụp từ xa là đủ tôn kính.
- Giải thích cho người đi cùng: khi bạn biết lộc vốn là thứ được trao, bạn có thể nhẹ nhàng kể lại cho người nhà, nhất là trẻ con.
- Không chia sẻ hình ảnh chen lấn với lời bình kiểu "linh lắm"; chia sẻ phần lễ đẹp như rước, tế, hát.
Góc nhìn hôm nay: thiêng không cần giành
Một nghi lễ được coi là thiêng vì nó giữ ký ức của cộng đồng: công của người lập làng, của vị tướng giữ nước, của người giữ kho lương. Khi lễ hội biến thành nơi tranh giành, chính phần ký ức ấy bị che khuất. Nhìn lại tục gốc không phải để chê người đi lễ, mà để trả lễ về đúng nghĩa: người làng cùng nhau nhớ, cùng nhau chia, cùng nhau vui.
Muốn đọc thêm: Việt Nam phong tục (Phan Kế Bính) phần nói về hội hè và chia phần ở làng; Nếp cũ – Hội hè đình đám (Toan Ánh); các bài viết của Viện Nghiên cứu Văn hoá về biến đổi lễ hội trong đời sống hiện đại. Các bài về lễ khai ấn đền Trần, phát lương Trần Thương, rước kiệu và đền Bà Chúa Kho trong cùng mục này đi sâu vào từng trường hợp.
Câu hỏi thường gặp
Cướp lộc là gì?
Cướp lộc là việc người đi lễ tranh giành đồ lễ, hoa, cờ hoặc vật phẩm sau nghi lễ vì tin giành được mới may mắn. Tục gốc là chia lộc có thứ tự sau khi tế; tranh giành là biến thể lệch về sau.
Vì sao không nên rải tiền lẻ ở đền?
Rải tiền lẻ, nhét tiền vào tay tượng làm mất vệ sinh, mất mỹ quan và khó quản lý tiền công đức. Tục gốc là đóng góp vào hòm công đức để tu sửa nơi thờ; nhiều di tích đã vận động không dùng tiền lẻ.
Có quy định nào về tổ chức lễ hội không?
Có. Nghị định 110/2018/NĐ-CP quy định về quản lý và tổ chức lễ hội, bao gồm trật tự, vệ sinh, quản lý tiền công đức và trách nhiệm của ban tổ chức. Nhiều di tích còn có nội quy riêng.
Xoa đầu rùa ở Văn Miếu có được không?
Không nên. Bia tiến sĩ Văn Miếu là di sản Ký ức thế giới; việc xoa đầu rùa làm mòn hiện vật nên ban quản lý đã dựng rào chắn quanh các bia. Ngắm và đọc bia từ ngoài rào là đủ.
Lộc nhận ở lễ hội có ý nghĩa gì?
Lộc là phần lễ sau khi dâng thần, được trao lại cho người dự như một lời chúc tốt lành. Ý nghĩa nằm ở sự chia sẻ trong cộng đồng, không phụ thuộc vào việc giành được trước hay sau.