Lễ khai ấn đền Trần diễn ra vào giờ Tý đêm 14 rạng sáng 15 tháng Giêng âm lịch tại đền Thiên Trường, trong cụm đền Trần ở Nam Định cũ (nay thuộc tỉnh Ninh Bình). Nghi lễ mô phỏng tục "khai ấn" đầu năm của triều đình xưa: sau mấy ngày Tết đóng ấn nghỉ việc, ấn được mở lại để bắt đầu năm làm việc. Tờ ấn phát cho người dự mang bốn chữ "Tích phúc vô cương", nghĩa là tích phúc không bờ bến, một lời chúc về đức, không phải giấy ban chức tước.
Khai ấn là gì: từ lệ triều đình đến lễ hội làng
Ở các triều đại phong kiến Việt Nam và Trung Hoa, ấn là con dấu của quan chức, gắn với quyền và trách nhiệm. Cuối năm âm lịch có lệ phong ấn: ấn được lau sạch, niêm lại, các nha môn nghỉ việc ăn Tết. Đầu năm mới có lệ khai ấn: mở niêm, đóng dấu đầu tiên, báo hiệu công việc nhà nước trở lại. Ngày phong và khai ấn mỗi triều mỗi khác, do Khâm thiên giám (cơ quan làm lịch) chọn.
Đền Trần giữ lại tục ấy dưới dạng một nghi lễ tưởng niệm. Lời kể phổ biến ở địa phương cho rằng các vua Trần sau Tết thường về Thiên Trường, mở yến tiệc với tôn thất, rồi làm lễ khai ấn trước khi trở lại kinh đô Thăng Long. Chính sử như Đại Việt sử ký toàn thư chép nhiều lần các vua Trần về Thiên Trường, nhưng không mô tả một nghi lễ khai ấn ở đây như ngày nay. Vì vậy nên hiểu: tục khai ấn ở đền Trần là truyền thống thờ tự của địa phương, được xây trên ký ức về Thiên Trường như kinh đô thứ hai của nhà Trần, chứ không phải một nghi lễ triều đình được ghi chép liền mạch từ thế kỷ 13.
Vì sao lại là đền Thiên Trường
Hương Tức Mặc là quê gốc của họ Trần. Năm 1262, theo Toàn thư, Thượng hoàng Trần Thái Tông đổi Tức Mặc làm phủ Thiên Trường, dựng cung Trùng Quang cho Thượng hoàng và cung Trùng Hoa cho vua nối ngôi. Nhà Trần có lệ vua sớm nhường ngôi làm Thái thượng hoàng, nên Thiên Trường thành nơi hai vua cùng lo việc nước.
Đền Thiên Trường hiện nay đứng trên nền cung Trùng Quang, thờ các vua Trần. Bên cạnh là đền Cố Trạch thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Lễ khai ấn diễn ra ở đền Thiên Trường, có rước ấn từ đền Cố Trạch sang. Cấu trúc ba đền và cách đi thăm ngoài mùa hội có bài riêng trong mục Đền thờ vua và anh hùng.
Ấn "Tích phúc vô cương": đọc cho đúng bốn chữ
Bốn chữ Hán 積福無疆 đọc là "tích phúc vô cương":
| Chữ | Nghĩa |
|---|---|
| Tích (積) | Gom góp, chồng chất dần |
| Phúc (福) | Điều tốt lành, phúc đức |
| Vô (無) | Không có |
| Cương (疆) | Bờ cõi, giới hạn |
Ghép lại: phúc đức được tích góp thì không có giới hạn. Câu này đặt chủ thể vào người nhận: phúc do mình góp nhặt bằng việc làm, không phải thứ được ban từ trên xuống. Đọc như vậy thì tờ ấn là lời nhắc đầu năm, giống câu đối Tết, chứ không phải "giấy thăng quan" như một số người vẫn đồn.
Ấn đền Trần là ấn gỗ, chữ khắc kiểu triện. Các tư liệu giới thiệu của ban quản lý di tích qua nhiều năm có nhắc đến những bản ấn và cách đóng khác nhau; chi tiết hình dáng ấn gốc vì thế nên hỏi trực tiếp người trông đền hoặc xem tư liệu trưng bày, không nên tin các bài đăng tự xưng "ấn chuẩn".
Trình tự đêm khai ấn
Thứ tự có thể thay đổi đôi chút theo năm, nhưng thường gồm:
- Lễ rước ấn: chiều hoặc tối 14, đoàn rước gồm cờ, trống, kiệu, đội tế, đưa hòm ấn từ đền Cố Trạch sang đền Thiên Trường.
- Lễ tế: đội tế làm lễ dâng hương, đọc chúc văn báo cáo với các vua Trần.
- Lễ khai ấn: đúng giờ Tý (khoảng 23 giờ đến 1 giờ sáng), người chủ lễ mở hòm ấn, đóng những tờ ấn đầu tiên.
- Phát ấn: tờ ấn được phát cho người dự. Những năm gần đây việc phát ấn kéo dài nhiều ngày, không dồn vào một đêm.
Phần hội đi kèm thường có múa lân, đấu vật, cờ người, chọi gà, hát chèo, trưng bày văn hoá, tuỳ chương trình mỗi năm.
Từ "chen ấn" đến phát ấn có trật tự
Có một giai đoạn, đêm khai ấn trở thành biểu tượng của cảnh chen lấn: người từ khắp nơi đổ về, chen nhau xin ấn ngay trong đêm, vì tin rằng ấn đóng giờ Tý mới "linh". Góc nhìn văn hoá giải thích hiện tượng này khá rõ: một nghi lễ vốn mang tính tưởng niệm bị gắn thêm niềm tin về thăng tiến, cộng với tâm lý đám đông "phải có trước người khác", làm lệch ý nghĩa ban đầu.
Ban tổ chức và cơ quan văn hoá đã điều chỉnh nhiều lần: ấn được đóng sẵn, phát trong nhiều ngày từ rằm tháng Giêng, có lối đi riêng, có hướng dẫn tại chỗ, nhấn mạnh rằng nhận ấn hôm nào cũng có ý nghĩa như nhau. Ý chính của những điều chỉnh này là trả lễ khai ấn về đúng chỗ của nó: một nghi lễ nhớ về nhà Trần, không phải một cuộc tranh giành.
Đi khai ấn đền Trần: mấy điều nên biết
- Không cần có mặt đêm 14. Nếu muốn xem nghi lễ rước và tế, đi buổi tối 14 nhưng đứng ở khu vực ngoài; nếu chỉ muốn nhận tờ ấn làm kỷ niệm, đi ngày 15 trở đi, đỡ đông hơn nhiều.
- Đi cùng trẻ em, người già: tránh giờ Tý. Đường quanh đền rất đông, đứng lâu và lạnh.
- Không mua bán ấn: ấn chỉ nhận ở nơi ban tổ chức phát. Ấn bày bán ngoài cổng không phải ấn của đền.
- Đặt công đức đúng nơi: hòm công đức của ban quản lý; số tiền tuỳ tâm, hỏi ban quản lý di tích nếu cần.
- Kết hợp thăm cụm di tích: chùa Phổ Minh với tháp đá thời Trần nằm gần đó, đi bộ được.
Góc nhìn hôm nay: khai ấn như một lời nhắc đầu năm
Lễ hội đền Trần đã được ghi vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Giá trị của nó nằm ở chỗ một cộng đồng địa phương giữ được ký ức về một vương triều suốt hơn bảy trăm năm: đội tế, đội rước, người trông đền phần lớn là người làng quanh đó, truyền nghề cho nhau.
Nếu cầm tờ ấn về nhà, có thể đọc nó như cách người xưa đọc câu đối Tết: một lời tự nhắc làm việc tốt, tích từng chút. Ấn không cần treo ở chỗ đặc biệt nào. Nhiều gia đình kẹp vào sổ, đóng khung đặt trên giá sách, coi là kỷ niệm một chuyến đi về đất Thiên Trường.
Muốn hiểu thêm nhà Trần: đọc phần Kỷ nhà Trần trong Đại Việt sử ký toàn thư (bản dịch của Viện Khoa học xã hội Việt Nam), xem khu trưng bày ở cụm di tích, và ghé đền Kiếp Bạc (Hải Phòng) vào dịp giỗ Đức Thánh Trần 20 tháng Tám nếu muốn so hai không gian thờ khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Lễ khai ấn đền Trần diễn ra ngày nào?
Lễ khai ấn diễn ra vào giờ Tý đêm 14 rạng sáng 15 tháng Giêng âm lịch tại đền Thiên Trường. Những năm gần đây ấn được phát trong nhiều ngày sau đó, nên không nhất thiết phải có mặt đúng đêm khai ấn.
Ấn đền Trần ghi chữ gì?
Tờ ấn mang bốn chữ Hán "Tích phúc vô cương", nghĩa là tích phúc không bờ bến. Đây là lời chúc về phúc đức do chính mình góp nhặt, không phải lời hứa thăng quan tiến chức.
Khai ấn có nguồn gốc từ đâu?
Khai ấn bắt nguồn từ lệ triều đình xưa: cuối năm phong ấn nghỉ Tết, đầu năm khai ấn trở lại làm việc. Ở đền Trần, tục này gắn với ký ức về Thiên Trường, nơi các vua Trần thường về sau Tết; chính sử không mô tả nghi lễ như hiện nay.
Đền Trần Nam Định nay thuộc tỉnh nào?
Sau sắp xếp địa giới năm 2025, tỉnh Nam Định nhập vào tỉnh Ninh Bình, nên cụm đền Trần nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Người đi lễ vẫn quen gọi là đền Trần Nam Định.
Có nhất thiết phải xin ấn đêm 14 không?
Không. Ban tổ chức nhấn mạnh tờ ấn nhận ngày nào cũng có ý nghĩa như nhau. Đi từ ngày rằm trở đi vừa đỡ chen lấn, vừa có thời gian thăm cả cụm di tích.