Hội cướp phết Hiền Quan là lễ hội đầu xuân của làng Hiền Quan, vùng Tam Nông cũ, tỉnh Phú Thọ, thường mở vào khoảng ngày 12 tháng Giêng âm lịch. Trung tâm của hội là cuộc tranh một quả cầu gỗ sơn đỏ gọi là "quả phết" giữa các đội trai làng. Lời kể dân gian gắn tục này với việc luyện quân thời các vua Hùng; người làng thì tin bên nào giành được phết, năm đó được mùa, yên ổn.
Hiền Quan ở đâu và vì sao hội phết nổi tiếng
Hiền Quan là một làng ven sông Hồng ở phía tây bắc Việt Trì, thuộc vùng đất từng là trung tâm của nước Văn Lang theo truyền thuyết. Trước năm 2025, làng thuộc huyện Tam Nông; sau khi bỏ cấp huyện, tài liệu mới chỉ ghi thuộc tỉnh Phú Thọ, tên xã mới nên kiểm theo thông báo của địa phương.
Cướp phết không chỉ có ở Hiền Quan; nhiều làng trung du Phú Thọ và đồng bằng Bắc Bộ từng có trò tranh cầu, cướp cầu, cướp phết. Nhưng hội Hiền Quan giữ được quy mô lớn và nghi thức khá đầy đủ, nên khi nhắc "cướp phết" người ta thường nghĩ ngay đến làng này.
Quả phết là gì
Quả phết là một khối cầu bằng gỗ, sơn màu đỏ, cỡ vừa ôm trong tay. Trước ngày hội, quả phết được cất ở nơi thờ, được làm lễ như một vật thiêng. Trong ngày hội, nó được rước ra sân trong đoàn rước có cờ, trống, kiệu.
Người ta thường giải thích màu đỏ và hình tròn của quả phết theo hai lớp nghĩa. Lớp thứ nhất là mặt trời: trong nhiều nền văn hoá lúa nước, vật tròn đỏ tượng trưng cho mặt trời, nguồn sống của cây lúa. Lớp thứ hai là sự sinh sôi: việc giành vật thiêng về phía mình được hiểu là giành sức sống, mùa màng cho cộng đồng. Đây là cách giải thích của giới nghiên cứu văn hoá dân gian; người làng có thể kể theo cách riêng của họ.
Tích tập trận thời Hùng: lời kể dân gian
Theo lời kể lưu truyền ở Hiền Quan, hội phết bắt nguồn từ thời các vua Hùng, khi một vị tướng dùng trò tranh cầu để rèn sức khoẻ, sự nhanh nhẹn và tinh thần đồng đội cho binh sĩ. Sau khi tướng mất, dân làng lập nơi thờ và giữ trò ấy làm lệ hội hằng năm để tưởng nhớ.
Cần nói rõ: đây là truyền thuyết của làng, không có sử liệu thời Hùng Vương để kiểm chứng. Thời Hùng Vương thuộc giai đoạn chưa có chữ viết bản địa còn lại; những gì biết về thời kỳ này đến từ khảo cổ (văn hoá Đông Sơn) và sách chép muộn như Lĩnh Nam chích quái. Giá trị của truyền thuyết nằm ở chỗ khác: nó cho thấy làng Hiền Quan tự đặt mình vào dòng chảy đất Tổ, và coi trò phết là một phần của ký ức chung ấy.
Ở góc nghiên cứu, nhiều người xếp cướp phết vào nhóm nghi lễ cầu mùa phổ biến ở cư dân lúa nước Đông Nam Á, nơi các trò tranh cầu, ném còn, kéo co đều mang ý giành sự phì nhiêu cho cộng đồng mình. Lớp nghĩa "luyện quân" có thể được thêm vào sau, khi làng gắn trò cổ với một vị thần cụ thể.
Diễn biến ngày hội
Chi tiết thay đổi theo năm và theo ban tổ chức, nhưng khung chung thường như sau:
- Lễ tế và rước phết: buổi sáng, làng làm lễ ở nơi thờ, rồi rước quả phết ra bãi hội.
- Tung phết: người chủ lễ, sau nghi thức khấn, tung quả phết vào giữa đám trai làng đang chờ.
- Cướp phết: các đội lao vào tranh, ôm, chuyền, giữ quả phết. Cuộc tranh có thể kéo dài khá lâu, đẩy từ đầu bãi này sang đầu bãi kia, có lúc lăn xuống ruộng, xuống ao.
- Đưa phết về: theo lệ, bên đưa được quả phết về đúng nơi quy định được coi là thắng.
- Lễ tạ: quả phết được rước trả về nơi thờ, kết thúc phần nghi lễ.
Người cướp phết thường là thanh niên trai tráng trong làng, đóng khố hoặc ăn mặc gọn. Phụ nữ, người già, trẻ nhỏ đứng ngoài cổ vũ. Ngoài cướp phết, hội còn có các tiết mục văn nghệ, hát Xoan, các trò dân gian khác tuỳ năm.
Cướp phết khác thể thao thế nào
| Cướp phết (nghi lễ) | Một trận đấu thể thao | |
|---|---|---|
| Mục đích | Cầu mùa, nhớ tích thần, gắn kết làng | Phân thắng thua, thành tích |
| Vật dùng | Quả phết được làm lễ, cất ở nơi thờ | Quả bóng thông thường |
| Người chơi | Trai làng, theo lệ làng | Vận động viên theo điều lệ |
| Kết quả | Bên thắng được coi là "được phết", mang ý tốt lành cho năm mới | Điểm số, cúp, giải |
| Trước và sau | Có lễ tế, rước, lễ tạ | Không có nghi thức thờ |
Hiểu như vậy thì người xem sẽ không hỏi "ai vô địch", mà nhìn vào cách cả làng cùng dự một nghi lễ: người tung phết, người chạy, người hò reo, ai cũng có phần.
An toàn khi đi xem cướp phết
Cướp phết là nghi lễ có va chạm mạnh, đám đông dồn đẩy nhanh. Vài điều nên nhớ:
- Đứng ngoài vòng của ban tổ chức, không đứng sát mép bãi khi phết đang lăn về phía mình; đám người cướp phết có thể đổ ra rất nhanh.
- Trẻ nhỏ: bế hoặc giữ tay, đứng ở chỗ cao, phía sau hàng rào nếu có.
- Đồ đạc: ít mang đồ quý, giữ điện thoại chắc tay khi chụp.
- Không tự ý nhảy vào cướp: trò này theo lệ làng, có đội, có người được phép. Khách lạ xông vào vừa nguy hiểm vừa làm phiền lễ.
- Thời tiết: tháng Giêng ở trung du có mưa phùn, bãi hội lầy; mang giày dễ đi, áo khoác.
Góc nhìn hôm nay: giữ một trò cổ trong thời mới
Hội phết Hiền Quan là một ví dụ về cách một làng giữ nghi lễ cổ khi xã hội đã khác: trai làng nhiều người đi làm xa vẫn về dự hội, chính quyền và ban tổ chức đặt thêm quy định an toàn, truyền hình địa phương đưa tin. Những thay đổi ấy không làm mất cốt lõi: quả phết vẫn được làm lễ, vẫn được rước, vẫn được tung bởi người chủ lễ.
Nếu muốn tìm hiểu thêm về lễ hội vùng đất Tổ, có thể kết hợp chuyến đi Hiền Quan với đền Hùng (Việt Trì) và các làng hát Xoan ở Kim Đức, Phượng Lâu. Tư liệu nên đọc: các khảo cứu về lễ hội Phú Thọ của Sở Văn hoá tỉnh, sách về lễ hội cổ truyền của Viện Nghiên cứu Văn hoá, và mục về trò diễn dân gian trong Nếp cũ – Hội hè đình đám của Toan Ánh.
Câu hỏi thường gặp
Hội cướp phết Hiền Quan diễn ra khi nào?
Hội thường mở vào khoảng ngày 12 tháng Giêng âm lịch tại làng Hiền Quan, vùng Tam Nông cũ, tỉnh Phú Thọ. Ngày giờ cụ thể mỗi năm theo thông báo của ban tổ chức.
Quả phết là gì?
Quả phết là quả cầu bằng gỗ sơn đỏ, được cất ở nơi thờ và làm lễ trước khi tung ra sân. Giới nghiên cứu thường giải thích hình tròn đỏ tượng trưng cho mặt trời và sức sinh sôi của mùa màng.
Cướp phết có nguồn gốc từ đâu?
Theo truyền thuyết của làng, trò phết có từ thời các vua Hùng, khi một vị tướng dùng nó để luyện quân. Không có sử liệu kiểm chứng; giới nghiên cứu xếp cướp phết vào nhóm nghi lễ cầu mùa của cư dân lúa nước.
Bên cướp được phết thì được gì?
Theo quan niệm dân gian, bên đưa được phết về đúng nơi quy định sẽ có một năm được mùa, yên ổn. Đây là niềm tin mang tính cộng đồng, không có giải thưởng vật chất là trọng tâm.
Đi xem cướp phết có nguy hiểm không?
Cướp phết có va chạm mạnh và đám đông dồn nhanh, nên khách nên đứng ngoài vòng của ban tổ chức, giữ trẻ nhỏ ở chỗ cao và không tự ý nhảy vào cướp. Làm vậy thì xem an toàn.