Trò Trám là nghi lễ hội làng của Tứ Xã, vùng Lâm Thao cũ, tỉnh Phú Thọ, diễn ra vào ban đêm trong dịp hội tháng Giêng. Đây là một lễ hèm mang tín ngưỡng phồn thực: người làng dùng các vật tượng trưng cho bộ phận sinh dục nam và nữ, gọi là "nõ" và "nường", để diễn lại sự kết hợp âm – dương, cầu cho người và lúa cùng sinh sôi. Hiểu đúng thì đây không phải chuyện dung tục, mà là một lớp tín ngưỡng rất cổ của cư dân lúa nước.
Tín ngưỡng phồn thực là gì
"Phồn thực" ghép từ "phồn" (nhiều, sinh sôi) và "thực" (nảy nở). Tín ngưỡng phồn thực là niềm tin rằng sức sinh sản của con người, cây trồng và vật nuôi là một, và có thể được khơi dậy bằng nghi lễ. Với cư dân trồng lúa, mùa màng và con cái là hai điều sống còn; thờ cái sinh ra sự sống là chuyện tự nhiên, không có gì phải giấu.
Ở Việt Nam, tín ngưỡng này để lại dấu vết qua nhiều thời kỳ:
- Khảo cổ: thạp đồng Đào Thịnh (thời Đông Sơn, tìm thấy ở vùng thượng lưu sông Hồng) có nắp đúc bốn đôi nam nữ đang giao hoà; trống đồng có hình chày cối giã gạo, được nhiều nhà nghiên cứu đọc như biểu tượng âm dương.
- Chạm khắc đình làng: một số đình cổ thế kỷ 17 có mảng chạm cảnh nam nữ tình tự, tắm ao, nằm ngay trên kèo, nơi ai ngẩng lên cũng thấy.
- Lễ hội: nhiều làng trung du và đồng bằng Bắc Bộ còn tục rước hoặc trưng vật tượng trưng nõ nường, trò "linh tinh tình phộc", múa mo, đánh đu cầu mùa.
Như vậy, Trò Trám không phải một tục lạ đơn lẻ, mà là một trong những nơi lớp tín ngưỡng ấy còn được diễn đủ nhất.
Tứ Xã và đêm Trò Trám
Tứ Xã là vùng làng ven sông thuộc Lâm Thao cũ, gần đền Hùng. Sau khi bỏ cấp huyện từ 7/2025, tài liệu mới ghi thuộc tỉnh Phú Thọ, tên xã mới nên kiểm theo thông báo của địa phương. Tên "Trám" thường được giải thích theo tên nơi diễn trò, gắn với miếu hoặc gò Trám của làng; người làng gọi cả nghi lễ là "trò Trám".
Lễ diễn vào đêm hội tháng Giêng, thường quanh ngày 11 – 12 tháng Giêng âm lịch; ngày cụ thể theo ban tổ chức. Nghi lễ gồm nhiều màn ngắn, mô phỏng các sinh hoạt của làng lúa nước: làm đất, cấy, bắt cá, đánh cá. Đỉnh điểm là các màn phồn thực mà dân gian quen gọi là "tùng dí" và "linh tinh tình phộc".
Các màn chính của Trò Trám
| Màn | Mô tả chung | Ý nghĩa thường được giải thích |
|---|---|---|
| Các trò lao động | Diễn cảnh cày bừa, cấy lúa, bắt cá, đánh cá bằng đạo cụ đơn giản | Tái hiện đời sống nông nghiệp, cầu cho việc làm ăn năm mới thuận |
| Tùng dí | Theo nhịp trống, các cặp nam nữ cầm nõ (vật tượng trưng nam) và nường (vật tượng trưng nữ), chạm hai vật vào nhau | Diễn sự giao hoà âm – dương; tên gọi lấy từ tiếng trống "tùng" và động tác "dí" |
| Linh tinh tình phộc | Đèn đuốc được tắt trong chốc lát, nam nữ trong cuộc đùa đuổi theo lệ | Bóng tối tượng trưng cho đất, nơi sự sống bắt đầu; cầu sinh sôi cho người và lúa |
Nõ thường làm bằng gỗ hoặc tre, nường làm bằng mo cau hoặc gỗ khoét. Chi tiết chế tác, số cặp tham dự, lời hô trong mỗi màn do người làng truyền lại và có thể thay đổi theo thời gian; người muốn ghi chép chính xác nên xem tư liệu điền dã của Sở Văn hoá Phú Thọ hoặc hỏi trực tiếp các cụ trong làng.
Vì sao phải làm trong đêm, vì sao tắt đèn
Nhiều lễ hèm phồn thực trên thế giới diễn vào ban đêm. Có ba lớp giải thích thường được nêu:
- Lớp tín ngưỡng: đêm, bóng tối thuộc âm, thuộc đất, là khởi đầu của sự sống. Gieo hạt vào đất tối cũng như sự sống của người bắt đầu trong bóng tối.
- Lớp cộng đồng: ban đêm, không có người ngoài, làng giữ được sự kín đáo của nghi lễ riêng.
- Lớp xã hội: trong xã hội làng xưa nhiều ràng buộc, đêm hội là khoảng thời gian hiếm hoi được nới lỏng theo lệ, giúp thanh niên gặp gỡ. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là một "van xả" được cộng đồng cho phép và kiểm soát.
Điểm quan trọng: "linh tinh tình phộc" là một trò có lệ, có giới hạn, diễn trong vòng của làng, không phải sự buông thả. Các bài báo giật tít kiểu "hội đèn tắt" đã làm méo nghi lễ này.
Hiểu nghiêm túc một nghi lễ "khó nói"
Với người thành thị hôm nay, Trò Trám dễ gây ngượng. Mấy cách nhìn giúp đặt nó vào đúng chỗ:
- Đây là tôn giáo của làng, không phải trò đùa tục. Người làng làm Trò Trám với thái độ nghiêm, có khấn, có tế trước khi diễn.
- Biểu tượng chứ không phải mô tả. Nõ và nường là vật tượng trưng, giống như âm dương trong triết học phương Đông, không phải hình ảnh khiêu dâm.
- Nó cho thấy sự cởi mở của văn hoá Việt cổ. Trước khi Nho giáo thấm sâu vào làng xã, người Việt nói về sinh sản thẳng thắn hơn nhiều. Trò Trám giữ lại tiếng nói ấy.
- Không đánh giá bằng chuẩn mực đô thị hiện đại. Câu hỏi đúng không phải là "có đứng đắn không", mà là "vì sao người xưa cần nghi lễ này".
Đi xem Trò Trám: ứng xử thế nào
- Hỏi trước: phần nào khách được xem, phần nào làng giữ riêng. Ở nhiều lễ hèm, khách chỉ được đứng ngoài.
- Không chụp ảnh khi đèn tắt, không dùng đèn flash, không quay cận mặt người tham gia khi chưa được đồng ý.
- Không trêu đùa, bình phẩm lớn tiếng: với người làng, đây là lễ thờ thần.
- Trẻ em: tuỳ gia đình, nhưng nên giải thích trước bằng lời đơn giản, ví dụ "đây là lễ cầu cho lúa và người cùng lớn".
- Không mang nõ nường về làm "bùa": chúng là đồ lễ của làng, không phải vật phẩm cầu con hay may mắn để mua bán.
Góc nhìn hôm nay: giữ di sản, bỏ định kiến
Những nghi lễ phồn thực như Trò Trám từng bị nhìn bằng con mắt "hủ tục", nhiều nơi có lúc gián đoạn. Ngày nay chúng được nghiên cứu như di sản văn hoá phi vật thể đặc sắc của vùng đất Tổ. Việc giữ gìn đặt ra câu hỏi khó: giữ nguyên đến đâu, chỉnh sửa đến đâu để phù hợp với hôm nay mà không làm mất cốt lõi. Làng và các nhà nghiên cứu vẫn đang tìm cân bằng.
Muốn đọc thêm: các công trình về tín ngưỡng phồn thực của Ngô Đức Thịnh và các nhà nghiên cứu ở Viện Nghiên cứu Văn hoá; sách về lễ hội vùng đất Tổ do Sở Văn hoá Phú Thọ biên soạn; mục về chạm khắc đình làng thế kỷ 17 để thấy cùng một tinh thần trên gỗ. Kết hợp chuyến đi với đền Hùng và Bảo tàng Hùng Vương ở Việt Trì, nơi trưng bày hiện vật thời Đông Sơn.
Câu hỏi thường gặp
Trò Trám là gì?
Trò Trám là nghi lễ hội làng đêm tháng Giêng của Tứ Xã, Phú Thọ, gồm các màn diễn lao động nông nghiệp và các màn phồn thực như tùng dí, linh tinh tình phộc. Mục đích là cầu cho người và lúa cùng sinh sôi.
Nõ nường là gì?
Nõ và nường là hai vật tượng trưng cho bộ phận sinh dục nam và nữ, thường làm bằng gỗ, tre hoặc mo cau. Trong nghi lễ, việc chạm nõ với nường diễn sự giao hoà âm dương để cầu mùa màng và con cái.
"Linh tinh tình phộc" nghĩa là gì?
Đây là tên dân gian của màn diễn khi đèn đuốc tắt trong chốc lát và nam nữ đùa đuổi theo lệ làng. Bóng tối được hiểu là đất, nơi sự sống bắt đầu; nghi lễ có giới hạn và diễn trong khuôn khổ của làng.
Tín ngưỡng phồn thực ở Việt Nam có từ bao giờ?
Tín ngưỡng phồn thực có dấu vết từ thời Đông Sơn, tiêu biểu là thạp đồng Đào Thịnh có tượng các đôi nam nữ trên nắp. Về sau nó còn thấy trên chạm khắc đình làng thế kỷ 17 và trong nhiều lễ hội làng.
Đi xem Trò Trám cần lưu ý gì?
Nên hỏi trước phần nào khách được xem, không chụp ảnh khi tắt đèn, không bình phẩm lớn tiếng và không mua bán đồ lễ. Với người làng, đây là nghi lễ thờ thần nghiêm túc.