Kéo co ngồi ở đền Trấn Vũ, làng Thạch Bàn (Hà Nội), là nghi lễ đầu xuân trong đó hai phe ngồi bệt xuống đất, chân tì chặt, kéo một sợi dây song dài. Tục này nằm trong hồ sơ đa quốc gia "Nghi lễ và tục kéo co" của Việt Nam, Campuchia, Hàn Quốc và Philippines, được UNESCO ghi vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại tháng 12/2015. Ý nghĩa cốt lõi là cầu mùa và gắn kết cộng đồng, không nặng chuyện thắng thua.
Thạch Bàn và đền Trấn Vũ
Thạch Bàn là làng cổ ở bờ bắc sông Hồng, phía đông Hà Nội, trước năm 2025 thuộc quận Long Biên. Đền Trấn Vũ Thạch Bàn thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, vị thần trấn phương Bắc trong tín ngưỡng Đạo giáo dân gian, cũng là vị được thờ ở đền Quán Thánh, một trong "Thăng Long tứ trấn". Tục thờ Trấn Vũ ở các làng ven sông thường gắn với ước muốn trấn yên thuỷ tai, giữ đê, giữ đất.
Kéo co ngồi diễn ra trong dịp hội đền đầu xuân, ở sân đền hoặc bãi trước đền. Ngày cụ thể mỗi năm theo lịch của làng và ban quản lý di tích.
Hồ sơ UNESCO 2015: ghi danh cái gì
Tháng 12/2015, tại kỳ họp lần thứ 10 của Uỷ ban Liên chính phủ Công ước bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể (họp ở Windhoek, Namibia), UNESCO ghi danh Tugging rituals (Nghi lễ và tục kéo co). Đây là hồ sơ chung của bốn nước, công nhận kéo co như một thực hành văn hoá của cư dân trồng lúa ở Đông Á và Đông Nam Á.
| Mục | Nội dung |
|---|---|
| Tên hồ sơ | Nghi lễ và tục kéo co (Tugging rituals) |
| Năm ghi danh | 2015, Danh sách đại diện |
| Các nước | Việt Nam, Campuchia, Hàn Quốc, Philippines |
| Phía Việt Nam | Nhiều cộng đồng ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ, miền núi phía Bắc; tiêu biểu là kéo co ngồi Thạch Bàn (Hà Nội), kéo co Hữu Chấp (Bắc Ninh) |
| Điểm chung được nhấn mạnh | Gắn với nông nghiệp lúa nước, cầu mùa, gắn kết cộng đồng, tính nghi lễ hơn tính thi đấu |
Điểm đáng chú ý của hồ sơ là cách nhìn: UNESCO không ghi danh "môn thể thao kéo co", mà ghi danh nghi lễ, với thực hành cụ thể của từng cộng đồng. Vì thế kéo co ngồi Thạch Bàn, với đặc thù riêng, mới có chỗ trong hồ sơ.
Vì sao kéo ngồi mà không kéo đứng
Kéo co phổ biến là kéo đứng: hai đội ngả người, chân bám đất. Ở Thạch Bàn, người kéo ngồi bệt xuống đất, hai chân duỗi ra, gót tì vào chỗ đã chuẩn bị, rồi dùng sức cả thân kéo sợi dây. Lối kéo này đòi hỏi sức bền và sự đồng đều hơn sức bật.
Có nhiều cách giải thích, người làng và nhà nghiên cứu không nhất trí hẳn một cách:
- Gắn với đất: ngồi sát đất là tư thế của người làm ruộng; kéo ngồi tượng trưng cho việc giữ đất, giữ mùa.
- Gắn với sông nước: động tác ngả người ra sau theo nhịp giống động tác chèo, kéo thuyền của cư dân ven sông Hồng.
- Lời kể luyện quân: một số lời kể địa phương gắn tục kéo co với việc rèn sức trai làng thuở xưa. Đây là lời kể dân gian, không có sử liệu cụ thể.
Dù giải thích thế nào, kéo ngồi tạo ra một hình ảnh rất riêng: hai hàng người ngồi sát nhau, ngả cùng nhịp, như một cơ thể chung. Chính hình ảnh đó nói lên ý nghĩa cộng đồng của nghi lễ.
Dây song, nhịp kéo và người kéo
Dây kéo ở Thạch Bàn là dây song (một loại mây rừng to, dẻo, bền), không phải dây thừng. Trước hội, dây được chuẩn bị, làm lễ ở đền như một đồ lễ. Người kéo là trai làng, được chọn theo lệ, chia thành hai phe. Thường có người cầm cờ hoặc người hô nhịp đứng giữa, có trống hoặc chiêng giữ nhịp, cả làng đứng quanh cổ vũ.
Trận kéo thường chia thành nhiều keo. Mỗi keo kết thúc khi một bên kéo được dây về phía mình qua mốc quy định. Chi tiết số người mỗi phe, số keo, cách chọn phe là lệ riêng của làng và có thể thay đổi qua các năm; người muốn ghi chép chính xác nên hỏi ban quản lý đền hoặc xem tư liệu của Sở Văn hoá Hà Nội.
Thắng thua có ý nghĩa gì
Với người làng, kéo co ngồi không phải cuộc đấu để phân hơn kém. Trong nhiều nghi lễ kéo co ở Đông Nam Á, việc hai phe kéo được hiểu như sự đối đãi giữa hai nguồn lực của tự nhiên: âm và dương, nắng và mưa, đất và nước. Kéo là để "đánh thức" sự cân bằng ấy. Ở một số nơi, người ta còn có lệ cho phe nào đó thắng, vì kết quả ấy mang ý tốt cho mùa màng.
Ở Thạch Bàn, quan niệm phổ biến là bên thắng mang lại may mắn, được mùa cho cả làng. Nhưng điều được nhấn mạnh hơn là có kéo: năm nào làng mở hội, dựng dây, trai làng ra kéo, ấy là năm làng còn đông, còn đoàn kết. Hồ sơ UNESCO cũng nhấn mạnh đúng điều này: tính cộng đồng quan trọng hơn kết quả.
So với kéo co ở các nước trong hồ sơ
| Nước | Đặc điểm thường được giới thiệu |
|---|---|
| Việt Nam | Kéo đứng và kéo ngồi, dây song, dây tre hoặc thừng; gắn hội làng đầu xuân và nơi thờ |
| Hàn Quốc | Những dây thừng rơm rất lớn, có lễ hội kéo co của cả vùng, gắn mùa trăng tháng Giêng |
| Campuchia | Kéo co gắn nghi lễ cầu mưa, cầu mùa, có khi chia phe nam – nữ |
| Philippines | Kéo co trong nghi lễ nông nghiệp của cộng đồng ruộng bậc thang miền núi |
Bảng trên chỉ là đặc điểm chung được hồ sơ và tư liệu giới thiệu; mỗi nước có nhiều cộng đồng với cách làm khác nhau.
Góc nhìn hôm nay: đi xem kéo co ngồi
- Theo dõi lịch hội đầu xuân của đền Trấn Vũ Thạch Bàn qua thông báo của địa phương; kéo co diễn trong dịp hội, không có quanh năm.
- Đứng ngoài khu vực kéo: khi một bên bị kéo, cả hàng người có thể bật về phía trước; khoảng trống quanh dây là để an toàn.
- Đến sớm để xem lễ ở đền: phần dâng hương, làm lễ dây song trước khi kéo là phần nhiều người bỏ lỡ.
- Kết hợp đền Quán Thánh (cũng thờ Huyền Thiên Trấn Vũ) ở phía bên kia sông Hồng để so hai nơi thờ cùng một vị thần.
- Đọc thêm: trang hồ sơ "Tugging rituals" trên ich.unesco.org có ảnh, video và mô tả của bốn nước; sách về lễ hội Thăng Long – Hà Nội của Viện Nghiên cứu Văn hoá.
Với giáo viên, kéo co ngồi là ví dụ dễ dùng để giải thích vì sao một hoạt động tưởng là trò vui lại được công nhận là di sản: điều được bảo vệ không phải là luật chơi, mà là ý nghĩa và cộng đồng đứng sau nó.
Câu hỏi thường gặp
Kéo co được UNESCO công nhận năm nào?
"Nghi lễ và tục kéo co" được UNESCO ghi vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại tháng 12/2015. Đây là hồ sơ chung của Việt Nam, Campuchia, Hàn Quốc và Philippines.
Kéo co ngồi Thạch Bàn ở đâu?
Kéo co ngồi diễn ra ở đền Trấn Vũ, làng Thạch Bàn, bờ bắc sông Hồng thuộc Hà Nội (trước năm 2025 thuộc quận Long Biên). Nghi lễ chỉ diễn trong dịp hội đầu xuân.
Vì sao Thạch Bàn kéo co ngồi?
Có nhiều cách giải thích: tư thế ngồi gắn với đất và nghề ruộng, nhịp ngả người giống động tác chèo thuyền ven sông, hoặc lời kể về việc rèn sức trai làng. Cách kéo ngồi đòi sức bền và sự đồng đều của cả hàng người.
Kéo co ngồi dùng dây gì?
Thạch Bàn dùng dây song, một loại mây rừng to và dẻo, được làm lễ ở đền trước khi kéo. Điều này khác với kéo co thể thao thường dùng dây thừng.
Thắng thua trong kéo co ngồi có quan trọng không?
Theo quan niệm làng, bên thắng mang lại may mắn và mùa màng tốt, nhưng điều quan trọng hơn là cả làng cùng tham gia. Hồ sơ UNESCO cũng nhấn mạnh tính nghi lễ và gắn kết cộng đồng hơn tính thi đấu.