Đền Bà Chúa Kho Bắc Ninh: truyền thuyết người giữ kho và tục vay lộc

Đền Bà Chúa Kho nằm dưới chân núi Kho, làng Cổ Mễ, tỉnh Bắc Ninh, thờ một người phụ nữ được kể là đã trông coi kho lương của triều Lý và hy sinh khi bảo vệ kho. Câu chuyện này là truyền thuyết và thần tích của làng, chính sử không chép. Đền nổi tiếng với tục "vay lộc" đầu năm: người đi lễ, nhất là người buôn bán, xin "vay" Bà một chút lộc rồi cuối năm quay lại "trả". Hiểu tục cho đúng thì đi lễ nhẹ nhàng, không cần lo sợ hay tốn kém.

Đền Bà Chúa Kho ở đâu

Đền nằm ở làng Cổ Mễ, phía bắc trung tâm Bắc Ninh cũ (trước năm 2025 thuộc phường Vũ Ninh, thành phố Bắc Ninh), tựa lưng vào núi Kho, một quả đồi thấp, nhìn ra cánh đồng; phía bắc không xa là sông Cầu. Sau sắp xếp địa giới, Bắc Ninh và Bắc Giang hợp thành tỉnh Bắc Ninh mới; đền vẫn thuộc Bắc Ninh. Từ Hà Nội đi theo quốc lộ 1 hoặc cao tốc Hà Nội – Bắc Giang, khoảng 35 km.

Quần thể gồm đền chính (có tam quan, sân, toà tiền tế và hậu cung), giếng, các ban thờ phụ và khu lăng mộ Bà theo lời kể của làng. Kiến trúc hiện nay đã qua nhiều lần trùng tu.

Truyền thuyết người giữ kho thời Lý

Lời kể phổ biến ở Cổ Mễ như sau: vào thời Lý, trong cuộc kháng chiến chống quân Tống (khoảng 1075 – 1077), vùng núi Kho là nơi đặt kho lương của triều đình để cấp cho quân đội trên phòng tuyến sông Cầu (sông Như Nguyệt). Một người phụ nữ đảm đang được giao trông coi kho, tổ chức dân khai hoang, tích trữ thóc gạo. Khi giặc tràn đến, bà giữ kho đến cùng và hy sinh. Dân làng lập đền thờ, tôn bà là "Bà Chúa Kho".

Có bản kể khác cho rằng bà là một phi tần của vua Lý, được vua tin giao việc kho. Các bản thần tích không thống nhất về tên, xuất thân và chi tiết cái chết của bà.

Cần phân biệt:

Đặt cạnh nhau, ta thấy lớp gốc của tục thờ là tri ân một người lo hậu cần, gần với tinh thần đền Trần Thương (kho lương nhà Trần) ở Ninh Bình. Lớp "vay tiền làm giàu" là lớp chồng lên về sau, khi kinh tế buôn bán phát triển.

Tục "vay lộc" từ đâu ra

Vì Bà là người giữ kho, tức là người nắm giữ của cải, dân gian dễ liên tưởng Bà có thể "cho vay". Tục vay lộc thường như sau: đầu năm, người đi lễ dâng lễ, khấn xin Bà cho "vay" để năm mới làm ăn thuận, có khi nhận về một ít tiền lẻ, gói lộc. Cuối năm, họ quay lại làm lễ tạ, gọi là "trả nợ" Bà.

Nhìn từ góc văn hoá, tục này có mấy lớp nghĩa:

• Một lời tự hứa đầu năm: "vay" là cách người buôn bán đặt ra mục tiêu, cuối năm tự kiểm lại mình đã làm được gì.
• Một mối quan hệ có đi có lại: dân gian quan niệm thần linh cũng như con người, nhận ơn thì phải đáp, vay thì phải trả. Đây là đạo lý giữ chữ tín trong buôn bán.
• Một nghi lễ tạo yên tâm: trong nghề buôn nhiều rủi ro, nghi lễ giúp người ta có cảm giác được che chở khi bước vào năm mới.

Tục vay tiền ở miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam (An Giang) có cơ chế tương tự; nội dung ấy đã có bài riêng ở mieuba.com nên không lặp lại ở đây.

Những lời đồn nên nhìn lại

Quanh đền Bà Chúa Kho lưu truyền nhiều lời đồn khiến người đi lễ lo lắng: "đã vay mà không trả thì bị phạt", "vay một trả mười", "phải sắm lễ to mới được vay". Những lời này không có trong thần tích, cũng không phải điều kiện của tín ngưỡng thờ Bà. Phần lớn đến từ tâm lý sợ hãi và từ các dịch vụ thương mại quanh đền.

Cách nhìn bình tĩnh hơn:

1. Không ai bắt buộc phải vay. Có thể đến đền chỉ để thắp hương tưởng nhớ một người có công, như đến bất kỳ đền thờ nào khác.
2. Lễ không cần to. Một nén hương, hoa quả, lời khấn bằng lời của mình là đủ lòng thành. Cấu trúc lời khấn đơn giản: xưng tên, nói việc mình mong, cảm tạ.
3. "Trả" là quay lại tạ ơn, không có số tiền hay tỷ lệ nào. Năm làm ăn khó khăn, quay lại thắp hương kể lại với Bà cũng là "trả".
4. Không mua dịch vụ khấn thuê, sắm lễ trọn gói nếu không thật sự cần. Công đức đặt vào hòm của ban quản lý di tích; mọi thắc mắc hỏi ban quản lý.

Lễ hội đền Bà Chúa Kho

Lễ hội chính diễn ra vào khoảng rằm tháng Giêng âm lịch; ngày cụ thể theo ban quản lý di tích. Phần lễ có tế, dâng hương; phần hội có các hoạt động văn hoá, tuỳ năm có hát quan họ, vùng đất mà Bắc Ninh vốn nổi tiếng.

Những ngày đầu năm, đặc biệt từ mùng 1 đến rằm tháng Giêng, đền rất đông. Người đi lễ "trả" thường quay lại vào tháng Chạp, cuối năm âm lịch, cũng là một mùa đông khách khác.

Đi lễ không áp lực: gợi ý thực tế

• Chọn ngày thường: tránh mùng 1 đến mùng 10 và rằm tháng Giêng nếu không muốn chen.
• Đi bộ lên núi Kho: sau khi lễ, đi một vòng quanh đền, lên phía lăng, nhìn xuống cánh đồng và hình dung vì sao người xưa chọn nơi này làm kho: đất cao, gần sông, kín đáo.
• Kết hợp tuyến lịch sử: phòng tuyến sông Như Nguyệt và đền thờ Lý Thường Kiệt ở vùng ven sông Cầu, đền Đô (thờ tám vua Lý) ở Đình Bảng, Từ Sơn. Ba điểm cho một câu chuyện liền mạch về thời Lý.
• Trang phục: lịch sự, kín đáo; không mặc đồ ngắn vào hậu cung.
• Đồ lễ: không đốt vàng mã ngoài nơi quy định; nhiều di tích đã hạn chế đốt để giữ an toàn và môi trường.

Góc nhìn hôm nay: tri ân người giữ kho

Nếu gạt bớt những lời đồn về tài lộc, đền Bà Chúa Kho kể một câu chuyện hiếm: tôn vinh một người phụ nữ làm việc hậu cần, việc thầm lặng nhất trong chiến tranh. Câu chuyện ấy có thể là truyền thuyết, nhưng nó phản ánh đúng một sự thật lịch sử: thắng lợi năm 1077 trên sông Như Nguyệt cần cả lương thực lẫn binh khí.

Muốn đọc thêm: phần kỷ nhà Lý trong Đại Việt sử ký toàn thư về cuộc kháng chiến chống Tống; các khảo cứu về tín ngưỡng thờ nữ thần ở Kinh Bắc; bài về lễ phát lương đền Trần Thương trong cùng mục này để so hai cách tri ân người giữ lương.