Thần Nông là vị thần nông nghiệp, theo truyền thuyết Trung Hoa là người dạy loài người cày cấy và nếm thử cây cỏ làm thuốc; người Việt thờ ông như tổ của nghề trồng lúa. Lễ xuống đồng (hạ điền) là lễ làng mở đầu mùa cấy, thường tế thành hoàng hoặc Thần Nông rồi cày luống đầu tiên; lễ thượng điền là lễ tạ khi xong vụ. Ở cấp triều đình, vua tự tay cày ruộng trong lễ Tịch điền, như Lê Đại Hành năm 987.
Thần Nông là ai
Trong truyền thuyết Trung Hoa, Thần Nông (còn gọi Viêm Đế) là một trong những vị vua thời thượng cổ, người làm ra cày bừa, dạy dân trồng ngũ cốc, nếm trăm thứ cỏ để tìm cây thuốc. Ông được coi là ông tổ của nghề nông và nghề thuốc.
Với người Việt, Thần Nông có một vị trí đặc biệt vì gắn với truyền thuyết nguồn gốc dân tộc. Lĩnh Nam chích quái, trong truyện Hồng Bàng thị, kể Đế Minh là cháu ba đời của Viêm Đế Thần Nông; Đế Minh sinh Lộc Tục, tức Kinh Dương Vương, cha của Lạc Long Quân. Đây là truyền thuyết, nhưng nó cho thấy người xưa muốn đặt nguồn gốc của mình vào dòng dõi vị vua dạy nghề nông. Phần truyền thuyết Hồng Bàng, Văn Lang thuộc các trang khác trong hệ; ở đây chỉ bàn tục thờ.
Lễ Tịch điền: vua xuống ruộng
"Tịch điền" là thửa ruộng dành riêng cho vua cày trong một nghi lễ đầu xuân, để làm gương khuyến nông. Sử Việt ghi lại hai mốc rõ:
- Năm 987: Đại Việt sử ký toàn thư chép vua Lê Đại Hành bắt đầu cày ruộng tịch điền ở núi Đọi, được một hũ vàng nhỏ; lại cày ở núi Bàn Hải được một hũ bạc nhỏ, nhân đó gọi là ruộng Kim Ngân. Núi Đọi thuộc vùng Duy Tiên của Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình.
- Năm 1038: Toàn thư chép vua Lý Thái Tông ra cửa Bố Hải cày ruộng tịch điền, sai dọn cỏ đắp đàn, thân tế Thần Nông rồi tự cầm cày. Có quan can rằng đó là việc của nông phu, vua đáp đại ý: không tự cày thì lấy gì làm xôi cúng, lấy gì cho thiên hạ noi theo.
Câu trả lời của Lý Thái Tông là chìa khoá để hiểu lễ Tịch điền: lễ này không chỉ cầu mùa, mà là lời nhắc rằng ngay cả nhà vua cũng sống nhờ hạt lúa. Các triều sau tiếp tục giữ lễ; thời Nguyễn có ruộng tịch điền và đàn Tiên Nông ở kinh đô Huế. Những năm gần đây, lễ hội Tịch điền ở Đọi Sơn được địa phương tổ chức lại vào đầu xuân.
Lễ hạ điền và thượng điền ở làng
Ở cấp làng, tục cầu mùa gắn với hai mốc của vụ lúa.
| Lễ hạ điền (xuống đồng) | Lễ thượng điền (lên đồng) | |
|---|---|---|
| Thời điểm | Trước khi bắt đầu cấy | Khi xong vụ: có nơi sau khi cấy xong, có nơi sau khi gặt |
| Ý nghĩa | Xin phép, cầu mưa thuận gió hoà, mạ tốt | Tạ ơn thần, báo việc đã xong |
| Nơi làm | Đình làng, miếu, hoặc ngay ngoài ruộng | Đình làng |
| Hoạt động | Tế thần, người có uy tín cày luống đầu hoặc cấy những khóm mạ đầu tiên | Tế lễ, làng cùng ăn uống, có nơi mở hội |
Toan Ánh trong Nếp cũ – Hội hè đình đám có mô tả các lễ này ở làng Bắc Bộ xưa. Chi tiết mỗi làng một khác: người đứng tế, ngày làm lễ, lễ vật đều theo lệ làng. Ý chung là cả làng cùng bắt đầu, cùng kết thúc, cùng chia vui.
Thờ ai trong lễ xuống đồng
Ở Bắc Bộ, lễ hạ điền thường tế thành hoàng làng, vì thành hoàng coi mọi việc của làng, kể cả mùa màng; có nơi tế thêm Thần Nông hoặc các vị thần đất. Ở Nam Bộ, nhiều đình có bàn thờ Thần Nông đặt ngoài sân, và lễ hạ điền, thượng điền thường gắn với đình. Có nơi còn dựng một trụ thờ nhỏ ngay giữa đồng ruộng.
Sau mùa gặt: lễ cơm mới
Vòng cầu mùa của làng lúa không dừng ở lễ thượng điền. Khi gặt xong, nhiều gia đình nấu nồi cơm bằng gạo mới đầu tiên, dâng lên bàn thờ gia tiên trước khi cả nhà ăn. Ở một số vùng Bắc Bộ, tục này rơi vào khoảng tháng Mười âm lịch, có nơi gọi là Tết cơm mới hay gắn với ngày mồng 10 tháng 10 (Tết Trùng thập); ở nhiều dân tộc miền núi, lễ mừng lúa mới là một trong những lễ lớn nhất năm.
Ý nghĩa rất giản dị: hạt gạo đầu mùa dành cho tổ tiên và thần linh, như lời báo "năm nay nhà đã có cái ăn". Ca dao có câu "Ơn trời mưa nắng phải thì, / Nơi thì bừa cạn, nơi thì cày sâu" — người làm ruộng biết mùa màng là công sức của mình, nhưng cũng biết ơn mưa nắng đúng lúc. Lễ xuống đồng mở đầu lời cầu, lễ cơm mới khép lại bằng lời cảm ơn.
Lễ xuống đồng ở các dân tộc khác
Tục mở đầu mùa vụ bằng nghi lễ có ở hầu hết các cộng đồng trồng lúa:
- Lễ hội Lồng tồng (nghĩa là "xuống đồng") của người Tày, Nùng ở các tỉnh miền núi phía Bắc, thường vào tháng Giêng, có tế thần, ném còn, cày ruộng tượng trưng.
- Lễ cúng Neak Ta của người Khmer Nam Bộ vào đầu mùa mưa, trước khi xuống giống (xem bài Ông Tà).
- Lễ cầu mùa của nhiều dân tộc Tây Nguyên, gắn với lịch làm rẫy.
Điểm chung: mùa vụ là việc của cả cộng đồng, bắt đầu bằng một nghi lễ để mọi người cùng hướng về một việc.
Vì sao lễ cầu mùa quan trọng với làng xưa
Có thể hiểu qua ba góc:
- Lịch chung. Khi chưa có lịch thời vụ in sẵn, lễ hạ điền là "tiếng kẻng" để cả làng cùng xuống đồng. Cấy cùng lúc thì nước tưới, sâu bệnh, thu hoạch đều dễ quản lý hơn.
- Đoàn kết. Lễ tế, bữa ăn chung sau lễ là dịp hoà giải, gắn kết trước một mùa làm việc nặng nhọc.
- Tâm lý. Nghề nông phụ thuộc trời. Một nghi lễ chung giúp người làm ruộng vững lòng trước những điều không kiểm soát được.
Góc nhìn hôm nay
Ở nhiều vùng, lễ hạ điền, thượng điền đã thưa đi cùng với cơ giới hoá. Nhưng một số làng và địa phương vẫn giữ hoặc phục dựng như một nét văn hoá, thường gắn với đình làng. Nếu muốn xem, có thể:
- Tìm lễ hội Tịch điền ở Đọi Sơn (Ninh Bình) vào đầu xuân; lịch cụ thể theo thông báo của địa phương.
- Tìm lễ hội Lồng tồng ở các tỉnh có người Tày, Nùng sinh sống vào tháng Giêng.
- Hỏi ban quý tế các đình Nam Bộ về lễ hạ điền, thượng điền của đình.
- Đọc thêm: Đại Việt sử ký toàn thư (các năm 987, 1038); Toan Ánh, Nếp cũ – Hội hè đình đám; Lĩnh Nam chích quái, truyện Hồng Bàng thị.
Câu hỏi thường gặp
Thần Nông là ai?
Thần Nông, còn gọi Viêm Đế, là vị vua thượng cổ trong truyền thuyết Trung Hoa, được coi là người dạy cày cấy và tìm cây thuốc. Người Việt thờ ông như tổ nghề nông. Lĩnh Nam chích quái kể dòng dõi Kinh Dương Vương bắt nguồn từ Thần Nông.
Lễ hạ điền là gì?
Lễ hạ điền, hay lễ xuống đồng, là lễ làng tổ chức trước khi bắt đầu cấy, để cầu mưa thuận gió hoà và mở đầu mùa vụ chung. Làng tế thành hoàng hoặc Thần Nông, rồi người được cử cày luống hoặc cấy khóm mạ đầu tiên. Sau lễ cả làng mới cấy đồng loạt.
Lễ Tịch điền có từ bao giờ ở Việt Nam?
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, vua Lê Đại Hành cày ruộng tịch điền ở núi Đọi năm 987, đây là mốc sớm nhất được sử chép. Năm 1038, Lý Thái Tông cũng cày tịch điền và tế Thần Nông. Lễ này được các triều sau tiếp tục.
Lễ thượng điền khác lễ hạ điền thế nào?
Lễ hạ điền làm trước khi cấy, để xin phép và cầu mùa. Lễ thượng điền làm khi xong vụ, có nơi sau khi cấy, có nơi sau khi gặt, để tạ ơn thần. Cả hai thường tổ chức ở đình làng.
Lồng tồng là lễ gì?
Lồng tồng nghĩa là xuống đồng, là lễ hội đầu năm của người Tày, Nùng ở miền núi phía Bắc. Lễ có tế thần cầu mùa, cày ruộng tượng trưng và các hoạt động như ném còn. Thường tổ chức trong tháng Giêng.