Quan Công là Quan Vũ, tướng nhà Thục thời Tam Quốc, mất khoảng năm 220. Qua nhiều thế kỷ được các triều đại Trung Hoa phong tước và được tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa tôn vinh, ông trở thành Quan Thánh Đế Quân, biểu tượng của trung nghĩa và chữ tín. Ở Việt Nam, Quan Công được thờ nhiều nhất trong các hội quán người Hoa, những ngôi miếu dân gian gọi là "chùa Ông", và được giới buôn bán kính trọng vì làm ăn cần chữ tín.
Từ con người thật đến vị thánh
Quan Vũ, tự Vân Trường, người đất Giải Lương (nay thuộc tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc). Chính sử là Tam Quốc chí của Trần Thọ (thế kỷ 3) có truyện riêng về ông, khá ngắn. Những chi tiết có trong chính sử: ông theo Lưu Bị từ sớm, có thời gian ở dưới trướng Tào Tháo và chém Nhan Lương giữa trận để báo ơn rồi bỏ về với Lưu Bị; trấn giữ Kinh Châu; từng để thầy thuốc rạch tay cạo xương chữa vết tên độc mà vẫn ăn uống nói cười; cuối cùng thua trận, bị quân Đông Ngô bắt và giết.
Lời chú của Bùi Tùng Chi thời Nam Bắc triều dẫn một sách cũ cho biết ông thích đọc Tả truyện, sách chú giải kinh Xuân Thu. Chi tiết nhỏ này về sau trở thành hình tượng quen thuộc: Quan Công đọc sách Xuân Thu dưới đèn.
Sử và tiểu thuyết: tách cho rõ
| Chi tiết | Nguồn |
|---|---|
| Theo Lưu Bị, chém Nhan Lương, trấn Kinh Châu, bị Đông Ngô giết | Chính sử Tam Quốc chí |
| Cạo xương chữa tên độc | Chính sử; việc người chữa là danh y Hoa Đà là chi tiết của tiểu thuyết |
| Kết nghĩa vườn đào | Tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa; chính sử chỉ nói ba người thân như anh em |
| Qua năm ải chém sáu tướng, tha Tào Tháo ở Hoa Dung | Tiểu thuyết |
| Thanh Long Yển Nguyệt đao, Châu Thương vác đao | Tiểu thuyết và dân gian |
| Cưỡi ngựa Xích Thố | Chính sử chép Xích Thố là ngựa của Lã Bố; ngựa về tay Quan Công là chi tiết tiểu thuyết |
Tiểu thuyết của La Quán Trung (thế kỷ 14) mới là thứ làm nên hình tượng Quan Công mà người Việt biết: mặt đỏ như táo chín, râu dài, nghĩa khí trọn đời với anh em. Khi bước vào miếu, gần như mọi thứ bày trước mắt là hình tượng của tiểu thuyết chứ không phải của chính sử.
Các triều đại "nâng" Quan Vũ lên hàng thánh
Từ một danh tướng thất trận, Quan Vũ được nâng dần qua các triều: thời Tống được phong tước công, tước vương; thời Minh được tôn lên hàng đế; thời Thanh được thờ trong Võ miếu cấp quốc gia, đặt ngang hàng với Khổng Tử bên Văn miếu, gọi là "Võ Thánh". Các triều đều cần một biểu tượng của lòng trung, và Quan Vũ, người trọn nghĩa với chủ đến chết, là hình mẫu hợp nhất.
Song song, Phật giáo Trung Hoa đưa ông vào làm vị hộ pháp Già Lam, Đạo giáo tôn ông là Quan Thánh Đế Quân, còn dân gian coi ông là thần trừ tà và thần tài. Một vị mà mỗi tầng xã hội nhìn thấy một vẻ.
Quan Công được thờ ở đâu tại Việt Nam
Tục thờ Quan Công đến Việt Nam chủ yếu theo các cộng đồng người Hoa từ thế kỷ 17. Người Việt quen gọi những ngôi miếu thờ ông là "chùa Ông", dù đó không phải chùa Phật.
- Hội An (nay thuộc TP Đà Nẵng): Quan Công miếu (chùa Ông) trên phố Trần Phú, theo tư liệu địa phương dựng giữa thế kỷ 17, là một trong những miếu cổ nhất của phố cổ.
- Biên Hoà (Đồng Nai): Thất Phủ cổ miếu (chùa Ông) ở Cù Lao Phố, gắn với nhóm người Hoa đến Biên Hoà cuối thế kỷ 17.
- TP.HCM: Nghĩa An hội quán ở Chợ Lớn, của cộng đồng người Triều Châu, thờ Quan Công ở chính điện, nổi tiếng với tượng ngựa Xích Thố cỡ lớn ở tiền đường.
- Cần Thơ: Quảng Triệu hội quán (chùa Ông) bên bến Ninh Kiều, của cộng đồng người Quảng Đông.
Ở miền Bắc, Quan Thánh Đế Quân cũng là một trong những vị được các thiện đàn (hội khuyến thiện) cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 tôn thờ, và có mặt ở một số đền, quán. Năm xây dựng các hội quán nêu trên thường chỉ có trong tư liệu của hội quán và địa phương, nên khi trích dẫn nên ghi "theo tư liệu di tích".
Đừng nhầm Quan Thánh với đền Quán Thánh
Đây là chỗ người Hà Nội và khách du lịch nhầm nhiều nhất. Đền Quán Thánh bên Hồ Tây thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, vị thần trấn giữ phương Bắc của kinh thành Thăng Long, với pho tượng đồng đen nổi tiếng. Tên "Quán Thánh" là "quán (đạo quán) thờ thánh", không liên quan đến Quan Công. Còn Quan Thánh (chữ "Quan" là họ) là Quan Vũ. Hai chữ khác nhau, hai vị khác nhau. Bài về đền Quán Thánh có ở mục đền miếu cổ Thăng Long.
Đọc một điện thờ Quan Công
Bước vào chính điện một hội quán, có thể tìm những chi tiết sau:
- Tượng chính: Quan Công mặt đỏ, râu dài năm chòm, áo bào xanh lục, ngồi giữa. Có nơi tượng cầm sách, gợi chuyện đọc Xuân Thu.
- Hai bên: Quan Bình (con trai, chính sử có chép), mặt trắng, thường đứng một bên cầm ấn; Châu Thương (nhân vật tiểu thuyết), mặt đen, đứng bên kia cầm đao.
- Ngựa Xích Thố: tượng ngựa đỏ, có nơi đặt ở tiền đường, cao bằng người thật.
- Hoành phi, câu đối: thường xoay quanh chữ "Nghĩa", "Trung", "Tín"; những cặp đối nhắc chuyện "phò Hán", "đọc Xuân Thu".
Vì sao người buôn bán kính Quan Công
Có ba lý do thường được giới nghiên cứu nêu:
- Chữ tín và chữ nghĩa. Buôn bán đường xa, giữa những người không quen nhau, dựa vào lời hứa. Một vị thần trọn nghĩa là "người làm chứng" lý tưởng cho giao kèo. Nhiều hội quán xưa là nơi thương nhân họp bàn, giải quyết tranh chấp trước điện thờ Quan Công.
- Đồng hương của thương nhân lớn. Giới thương nhân đất Sơn Tây (Trung Quốc), quê của Quan Vũ, từng là một trong những nhóm buôn bán lớn nhất thời Minh – Thanh, và họ mang theo tục thờ vị thánh đồng hương khắp nơi.
- Võ tài thần. Dân gian xếp Quan Công vào hàng thần tài phía "võ": giữ của, trừ gian, chống lừa đảo.
Phần lớn các hội quán ở Nam Bộ tổ chức lễ vía Quan Công vào tháng Sáu âm lịch; ngày cụ thể và cách tổ chức nên hỏi ban quản lý từng hội quán.
Góc nhìn hôm nay
Thăm một "chùa Ông" là cách tốt để thấy lịch sử di dân của người Hoa ở Việt Nam: mỗi hội quán là của một nhóm đồng hương (Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu, Hải Nam…), mỗi nhóm có cách thờ, cách trang trí riêng. Ngoài tượng, đáng xem nhất là bia đá ghi tên người đóng góp xây dựng, tư liệu quý về lịch sử thương mại của phố cổ.
Đọc thêm: Tam Quốc chí (phần truyện Quan Vũ) để so với Tam quốc diễn nghĩa; các nghiên cứu về hội quán người Hoa ở Hội An và Chợ Lớn.
Câu hỏi thường gặp
Quan Công là ai?
Quan Công là Quan Vũ, tự Vân Trường, tướng của Lưu Bị thời Tam Quốc, mất khoảng năm 220. Ông được các triều đại Trung Hoa phong tước dần lên hàng đế và được tôn là Quan Thánh Đế Quân. Hình tượng mặt đỏ râu dài quen thuộc chủ yếu đến từ tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa.
Vì sao người buôn bán thờ Quan Công?
Vì Quan Công là biểu tượng của chữ tín và chữ nghĩa, điều cốt lõi trong buôn bán. Hội quán người Hoa xưa dùng điện thờ ông làm nơi họp bàn, giao kèo. Dân gian còn xếp ông vào hàng võ tài thần.
Chùa Ông là gì?
Chùa Ông là cách người Việt gọi những miếu, hội quán người Hoa thờ Quan Công, như ở Hội An, Biên Hoà, Cần Thơ. Dù gọi là chùa, đây không phải chùa Phật mà là miếu thờ thần. Nhiều nơi là di tích có giá trị kiến trúc và lịch sử.
Đền Quán Thánh có thờ Quan Công không?
Không. Đền Quán Thánh ở Hà Nội thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, vị thần trấn phương Bắc của Thăng Long. Chữ "Quán" là đạo quán, khác chữ "Quan" là họ của Quan Vũ. Đây là chỗ hay nhầm nhất.
Kết nghĩa vườn đào có thật không?
Chính sử Tam Quốc chí chỉ chép Lưu Bị, Quan Vũ, Trương Phi thân thiết như anh em, không có chuyện thề kết nghĩa trong vườn đào. Cảnh vườn đào là sáng tạo của tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa. Nhiều chi tiết nổi tiếng khác về Quan Công cũng thuộc tiểu thuyết.