Núi Hồng sông Lam: cặp non nước thiêng của xứ Nghệ và chuyện 99 ngọn

Núi Hồng (Hồng Lĩnh, còn gọi Ngàn Hống) và sông Lam (sông Cả) là cặp non nước biểu tượng của xứ Nghệ — vùng đất nay thuộc hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Người ta gọi quê mình là "đất Lam Hồng", gắn ngọn núi có lời kể "chín mươi chín ngọn" với một trong những dòng sông lớn nhất miền Bắc Trung Bộ, và quanh hai cái tên ấy là chùa cổ, đền thờ, ca dao, câu ví dặm và cả một dòng văn chương.

Hồng Lĩnh: dãy núi bên bờ nam sông Lam

Hồng Lĩnh không phải một đỉnh đơn độc mà là một dãy núi chạy dọc phía nam hạ lưu sông Lam, gần biển, nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh — trải qua vùng thị xã Hồng Lĩnh cũ, Nghi Xuân, Can Lộc, Thạch Hà, Lộc Hà. Núi không quá cao nhưng nhiều ngọn nhấp nhô, đứng từ đồng bằng hay từ bờ sông nhìn sang thấy cả một bức tường xanh. Tên dân gian là Ngàn Hống — "ngàn" trong tiếng Nghệ là rừng núi.

Chuyện chín mươi chín ngọn

Lời kể phổ biến nhất nói rằng xưa kia có một đàn chim hồng bay qua, thấy đất đẹp thì đậu lại, mỗi con hoá thành một ngọn núi. Đàn đủ một trăm con nhưng chỉ chín mươi chín con ở lại, nên núi Hồng có chín mươi chín ngọn. Có dị bản thêm rằng nếu núi đủ trăm ngọn thì đất này sẽ "phát vương". Đây là truyền thuyết giải thích tên núi ("hồng" là chim hồng) và hình dáng nhiều ngọn của dãy núi; không có cách đếm nào cho ra đúng con số 99, và cũng không cần đếm.

Mô-típ "thiếu một cho đủ trăm" gặp ở nhiều nơi: thiếu một con để thành vua, thiếu một ngọn để thành đất đế vương. Đó là cách dân gian nói về một vùng đất có khí thế nhưng chưa trọn vẹn — một kiểu tự hào pha chút ngậm ngùi.

Sông Lam: dòng sông lớn của xứ Nghệ

Sông Lam còn gọi là sông Cả, bắt nguồn từ vùng núi bên Lào, chảy qua miền tây Nghệ An rồi xuống đồng bằng, đổ ra biển ở Cửa Hội. Tính cả phần thượng nguồn bên Lào, sông dài hơn 500 km. Ở hạ lưu, sông Lam nhận nước sông La từ Hà Tĩnh — con sông nổi tiếng với điệu ví đò đưa. Đoạn cuối, sông Lam chảy sát chân núi Hồng: núi một bên, sông một bên, đó là khung cảnh đã đi vào câu "Hồng Lam".

Tên "Lam" thường được giải thích là màu nước xanh lam vào mùa nước trong. Nhưng sông Lam cũng là con sông dữ vào mùa lũ, và đời sống hai bên bờ gắn với đê, với đò ngang, với những ngôi đền thờ thần sông dọc bến.

Đền chùa trên núi Hồng và bên sông Lam

Ngoài ra dọc sông Lam có nhiều đền phủ thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu (phần này viết kỹ ở mieuba.com), và dọc chân núi Hồng có nhiều chùa nhỏ, am, miếu thờ thần núi của các làng. Nhiều nơi trên núi chỉ còn nền cũ hoặc mới dựng lại; khi đến nên hỏi ban quản lý di tích để biết đâu là dấu tích gốc.

Núi Hồng, sông Lam trong ca dao và văn chương

"Bao giờ Ngàn Hống hết cây"

Câu ca dao nổi tiếng nhất về núi Hồng gắn với dòng họ Nguyễn ở làng Tiên Điền: "Bao giờ Ngàn Hống hết cây, sông Rum hết nước, họ này hết quan." Sông Rum là một nhánh nhỏ chảy qua vùng Tiên Điền. Câu hát lấy núi và sông làm thước đo cho sự bền lâu — núi còn cây, sông còn nước thì dòng họ còn người làm quan. Đây là cách người xưa dùng cảnh vật bất biến để nói chuyện vinh hoa, và cũng là lời nhắc rằng núi sông còn lâu hơn mọi dòng họ.

Nguyễn Du — "người đi săn ở núi Hồng"

Nguyễn Du lấy biệt hiệu Hồng Sơn liệp hộ — người đi săn ở núi Hồng. Những năm ông về quê sống ở chân núi Hồng được nhắc trong thơ chữ Hán của ông. Một nhà thơ lớn tự gọi mình theo tên ngọn núi quê là dấu hiệu rõ nhất cho thấy núi Hồng đã thành phần căn cước của người xứ Nghệ.

"Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ"

Câu ca dao "Đường vô xứ Nghệ quanh quanh, non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ" là câu người Nghệ hay đọc nhất khi nói về quê. "Non xanh nước biếc" ở đây không cần chỉ đích danh, nhưng người xứ Nghệ hiểu ngay đó là núi Hồng, sông Lam.

Ví, giặm — tiếng hát trên sông

Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2014. Nhiều điệu ví sinh ra trên sông nước — ví đò đưa sông La, sông Lam — khi người chèo đò hát đối đáp với người trên bờ. Sông ở đây không chỉ được thờ, mà còn được hát.

Vì sao một cặp non nước thành biểu tượng của cả một vùng

Gần như vùng văn hoá nào của Việt Nam cũng có một cặp núi – sông làm biểu tượng. Đặt cạnh nhau sẽ thấy một kiểu tư duy chung:

Núi tượng trưng cho sự vững vàng, sông cho sự nuôi dưỡng và nối kết. Một cặp non nước là cách gói cả vùng đất vào hai chữ — dễ nhớ, dễ hát, dễ mang theo khi đi xa. Người xứ Nghệ đi làm ăn khắp nơi vẫn gọi nhau là "người Lam Hồng".

Góc nhìn hôm nay: đi một vòng Lam Hồng

1. Tiên Điền (Nghi Xuân): thăm khu lưu niệm Nguyễn Du, nhìn núi Hồng từ phía làng, tìm hiểu nhánh sông Rum trong câu ca dao.
2. Chân núi Hồng: lên một đoạn đường núi tới chùa Hương Tích hoặc một điểm nhìn xuống đồng bằng và sông Lam.
3. Bến sông Lam: đứng ở bờ sông vùng Bến Thuỷ – Cửa Hội nhìn sang dãy Hồng Lĩnh — góc nhìn đúng của câu "Hồng Lam".
4. Đền Quả Sơn: nếu có thêm thời gian, ngược lên miền trung du Nghệ An để thấy một ngôi đền thờ người có công nằm giữa núi và sông.
5. Nghe ví, giặm: nhiều câu lạc bộ dân ca ở Nghệ An, Hà Tĩnh có buổi biểu diễn; hỏi trung tâm văn hoá địa phương.

Nên đọc thêm: phần Nghệ An, Hà Tĩnh trong Đại Nam nhất thống chí; các tuyển tập ca dao, hò ví xứ Nghệ; thơ chữ Hán của Nguyễn Du (bản dịch).