Hòn Vọng Phu: truyền thuyết nàng Tô Thị và vì sao nhiều nơi cùng có

Hòn Vọng Phu là tên gọi chung những khối đá hình người phụ nữ bồng con đứng trông về phía xa, gắn với truyền thuyết người vợ chờ chồng đến hoá đá. Nổi tiếng nhất là tượng đá nàng Tô Thị ở Lạng Sơn, nhưng nhiều vùng khác — từ miền Trung đến cả Trung Hoa — cũng có "đá vọng phu" với câu chuyện na ná. Lý do không phải các nơi chép của nhau, mà vì một mô-típ truyện dễ bám vào bất cứ khối đá nào có dáng người, và vì nỗi chờ người đi xa là chuyện của mọi làng.

Truyện kể: người vợ hoá đá

Có nhiều dị bản, nhưng bản phổ biến ở miền Bắc thường kể như sau. Hai anh em nhà kia, vì một tai nạn, người anh lỡ tay làm em gái bị thương ở đầu rồi bỏ nhà đi biệt. Nhiều năm sau, người anh gặp và lấy một cô gái, có con. Một hôm chải tóc cho vợ, người chồng thấy vết sẹo trên đầu và nhận ra vợ chính là em gái mình. Đau đớn, người chồng tìm cớ đi xa không trở lại. Người vợ bồng con lên núi ngày ngày trông chồng, cho đến khi hoá thành đá.

Ở những dị bản khác, phần "anh em lấy nhau" không có: người chồng đi lính, đi buôn hay ra khơi rồi không về, người vợ chờ đến hoá đá. Nhưng cái lõi luôn giữ nguyên: một người đàn bà bồng con, đứng trên cao, nhìn về một phương, chờ đến mức thành đá.

Cần nói rõ: đây là truyện cổ tích và truyền thuyết địa danh. Khối đá có dáng người là do phong hoá tự nhiên của đá vôi hoặc đá granit; câu chuyện được người đời sau gắn vào để giải thích dáng đá.

Nàng Tô Thị ở Lạng Sơn

Ở Lạng Sơn, tượng đá trên núi gần động Tam Thanh được gọi là nàng Tô Thị. Cái tên đi vào câu ca dao ai cũng thuộc:

Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa,

Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh.

Câu ca dao này gói ba điểm của xứ Lạng — một con phố chợ, một tượng đá, một ngôi chùa trong động — thành một lộ trình đi chơi trọn vẹn. Chính nhờ câu hát mà nàng Tô Thị nổi tiếng nhất trong các hòn vọng phu.

Khối đá gốc từng bị hư hại nặng vào cuối thế kỷ 20, sau đó được phục dựng lại theo hình dáng cũ. Chuyện này cho thấy một điều thú vị: người ta có thể dựng lại hình khối đá, vì thứ thật sự cần giữ là câu chuyện và chỗ đứng của nó trong ký ức địa phương.

Từ chân núi có đường lên gần tượng. Khi đến, nên đi kèm động Tam Thanh và chùa Tam Thanh ở cùng khu, cùng phố Kỳ Lừa để trọn vẹn câu ca dao.

Những "hòn vọng phu" ở nơi khác

Ngoài ra, nhiều nơi có những khối đá hình người với truyện kể khác hẳn: hòn Trống Mái ở Sầm Sơn (Thanh Hoá) là đôi vợ chồng, hòn Phụ Tử ở vùng Hà Tiên (nay thuộc An Giang) là cha con. Chúng cùng một "họ" truyền thuyết: đá có dáng người thì dân gian kể cho nó một cuộc đời.

Vì sao nhiều nơi cùng có một chuyện

Mô-típ lưu động

Các nhà nghiên cứu văn học dân gian gọi đây là mô-típ có tính lưu động: một khung truyện đi theo người kể từ vùng này sang vùng khác, rồi bám vào một địa danh cụ thể. Khung "người vợ chờ chồng hoá đá" đã có trong văn chương Trung Hoa từ lâu; ở Việt Nam, nó gặp những khối đá có dáng bồng con và trở thành truyện địa phương. Bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi có bàn về truyện vọng phu và các dị bản.

Nỗi chờ là chuyện chung

Lý do sâu hơn là đời sống. Ở xã hội nông nghiệp xưa, đàn ông đi lính, đi phu, đi buôn, đi biển — nhiều người không trở về. Người đàn bà ở lại nuôi con, chờ tin. Một khối đá đứng lặng trên núi là hình ảnh vừa vặn nhất cho sự chờ đợi ấy. Mỗi vùng có những người chồng không về, nên mỗi vùng cần một hòn vọng phu của mình.

Đạo đức và cấm kỵ

Ở dị bản Lạng Sơn, phần anh em lỡ lấy nhau là lời cảnh tỉnh về cấm kỵ hôn nhân cùng huyết thống — một quy tắc gần như mọi xã hội đều có. Truyện vọng phu vì vậy vừa là truyện tình, vừa là truyện răn.

Hòn vọng phu có được thờ không

Khác với núi Ba Vì hay núi Nghĩa Lĩnh, hòn vọng phu thường không có đền thờ lớn và không có thần tích hay sắc phong. Nó thiêng theo một nghĩa khác: thiêng vì được kính trọng như biểu tượng của lòng chung thuỷ. Ở một số nơi, người dân đặt bát hương nhỏ gần chân đá, các đôi vợ chồng trẻ đến thăm. Đó là một cách bày tỏ tình cảm — không có nghi lễ "chuẩn" nào, và cũng không cần lễ vật gì.

Hòn vọng phu còn đi vào âm nhạc hiện đại: nhiều thế hệ người Việt thuộc làu những ca khúc lấy hình ảnh hòn vọng phu làm chủ đề. Từ một khối đá trên núi, câu chuyện đi vào sách giáo khoa, bài hát, tranh vẽ — đó là cách một truyền thuyết sống tiếp.

Góc nhìn hôm nay: đọc một hòn vọng phu

• Nhìn đá bằng hai con mắt: một con mắt địa chất (đá gì, phong hoá ra sao, vì sao có dáng người) và một con mắt văn hoá (làng kể chuyện gì, kể từ bao giờ).
• Hỏi người địa phương dị bản của họ: mỗi làng có thể kể khác, có chi tiết riêng. Ghi lại dị bản là việc nhỏ mà quý cho người nghiên cứu văn hoá.
• Đọc lại ca dao: ở Lạng Sơn, đi đủ ba điểm Kỳ Lừa – Tô Thị – Tam Thanh để hiểu vì sao câu hát gói ba nơi ấy lại với nhau.
• Giữ đá như giữ chuyện: không leo lên tượng, không khắc tên, không đặt đồ lễ bừa bãi. Một khối đá đã từng bị hỏng một lần là đủ.
• Sách nên đọc: Nguyễn Đổng Chi, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam; các tuyển tập ca dao xứ Lạng; tài liệu của Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn.