"Thần cây đa, ma cây gạo, cú cáo cây đề" là câu tục ngữ tóm tắt quan niệm cây thiêng của người Việt: cây đa là nơi thần ngự, cây gạo gắn với chuyện ma, cây đề là chỗ cú cáo đậu. Những cây cổ thụ ở đầu làng, sân đình thường có am nhỏ dưới gốc, và nhờ được coi là thiêng mà không ai dám chặt. Hôm nay, chính niềm tin ấy đã giữ lại cho nhiều làng những cây hàng trăm năm tuổi, một số đã được công nhận Cây Di sản Việt Nam.
Đọc lại câu "Thần cây đa, ma cây gạo"
Câu tục ngữ có ba vế, mỗi vế gắn một loài cây với một hình dung:
| Cây | Đặc điểm sinh học | Vì sao dân gian gắn với thần, ma, cú cáo |
|---|---|---|
| Cây đa | Sống rất lâu, tán rộng, rễ phụ thả từ cành xuống đất thành những "cột" mới | Tán che cả một khoảng đất, gốc to, rễ chằng chịt tạo vẻ uy nghi; là nơi dân làng nghỉ chân, họp chợ, nên trở thành chỗ thần ngự |
| Cây gạo | Thân cao thẳng, có gai ở cây non, mùa xuân rụng hết lá rồi nở hoa đỏ rực | Cây cao trơ trọi, đứng một mình ngoài đồng hay bãi tha ma; hoa đỏ trên cành trụi lá, quạ hay đậu, nên gợi cảm giác rờn rợn |
| Cây đề | Cùng họ với đa, lá hình tim, đuôi lá dài, thường trồng ở chùa (cây bồ đề) | Cây rậm, cao, là chỗ chim đêm như cú làm tổ |
Câu tục ngữ không phải "giáo lý" mà là cách người làng tóm lại những gì họ quan sát: cây nào hay mọc ở đâu, chim gì hay đậu, cảm giác khi đi qua ra sao. Ở nhiều vùng còn có các dị bản khác, nhưng đều cùng một tinh thần.
Cây đa trong làng Việt
"Cây đa, bến nước, sân đình" là ba hình ảnh người ta dùng để gợi một làng quê Bắc Bộ. Cây đa thường đứng ở đầu làng, cạnh đình, chùa, hoặc ở ngã ba đường làng. Dưới gốc có quán nước, có chỗ ngồi chờ đò, có nơi họp chợ phiên. Cây đa vì thế là một "công trình công cộng" tự nhiên: bóng mát, mốc đường, chỗ hẹn.
Từ chỗ quan trọng trong đời sống, cây đa trở thành nơi thờ. Dưới gốc nhiều cây đa có am nhỏ, bát hương, có khi chỉ là vài viên gạch kê thành bệ. Người ta thờ "thần cây đa", hoặc thờ thần đất của khu ấy dưới bóng cây.
Tục bỏ bình vôi ở gốc đa
Một tục cũ đáng biết: bình vôi đựng vôi ăn trầu, khi dùng lâu đến mức vôi đóng đầy miệng, không được vứt bỏ bừa bãi mà mang ra đặt hoặc treo ở gốc cây đa đầu làng. Bình vôi gắn với người bà, người mẹ trong nhà, nên dân gian coi đó là vật có "hồn", cần một chỗ đặt trang trọng. Đến nay, ở vài gốc đa cổ vẫn còn thấy những chiếc bình vôi cũ phủ rêu.
Cây gạo và chuyện ma
Cây gạo bị gắn với ma có lẽ vì ba lý do. Thứ nhất, cây gạo thường mọc lẻ loi ở bờ ruộng, bãi đất trống, gò mộ, xa nhà ở. Thứ hai, mùa đông cây trụi lá, thân xám, cành khẳng khiu, nhìn trong sương rất hoang lạnh. Thứ ba, quạ, cú hay đậu trên cành cao. Những chuyện ma quanh gốc gạo là lời kể dân gian, phần nhiều để dặn trẻ con đừng chơi ở nơi vắng vẻ, xa nhà.
Nhưng cây gạo cũng là cây đẹp nhất của mùa xuân miền Bắc: tháng Ba hoa gạo nở đỏ, báo hiệu sắp vào mùa cấy. Ở nhiều làng, cây gạo đầu làng còn là mốc định hướng cho người đi đồng. "Ma cây gạo" và "hoa gạo tháng Ba" là hai mặt của cùng một cây.
Vì sao làng giữ cây cổ thụ
Đằng sau niềm tin "cây có thần" là những lý do rất thực tế:
- Mốc ranh giới và đường đi. Cây lớn sống hàng trăm năm, đứng nguyên chỗ, là mốc đáng tin cậy khi chưa có bản đồ.
- Bóng mát, nơi sinh hoạt chung. Gốc đa là chỗ nghỉ của người đi đường, người làm đồng, trẻ con chăn trâu.
- Giữ đất, giữ nước. Rễ cây lớn giữ đất ở bờ đê, bờ sông, chân đồi.
- Ký ức làng. Cây cổ thụ chứng kiến nhiều thế hệ; giữ cây là giữ một phần lịch sử chung.
Lời đồn "chặt cây thần thì gặp hoạ" là cách hiệu quả nhất mà cộng đồng xưa có để bảo vệ những cây quý ấy. Nhìn từ góc này, tín ngưỡng cây thiêng là một hình thức bảo tồn của người làng.
Cây thiêng ở các nền văn hoá khác
Tục coi cây cổ thụ là thiêng có ở rất nhiều nơi. Ở Nhật Bản, cây lớn trong khuôn viên đền Thần đạo được quấn dây thừng bện rơm để đánh dấu là cây thiêng. Ở Ấn Độ và các nước Phật giáo, cây bồ đề được tôn kính vì gắn với sự giác ngộ của Đức Phật. Người Khmer Nam Bộ thờ Neak Ta dưới gốc cây lớn (xem bài Ông Tà). Người Thái, người Mường ở Việt Nam cũng có những khu rừng thiêng, cây thiêng của bản không ai được chặt. Điểm chung: cây sống lâu hơn con người được coi là chứng nhân, là nơi trú ngụ của điều thiêng.
Từ cây thiêng đến Cây Di sản Việt Nam
Từ năm 2010, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam bắt đầu công nhận "Cây Di sản Việt Nam" cho những cây cổ thụ có giá trị về sinh học, lịch sử, văn hoá. Rất nhiều cây được công nhận là cây đa, cây gạo, cây đề, cây thị, cây lim ở sân đình, đền, chùa, đầu làng, những cây đã được giữ lại một phần nhờ chính tín ngưỡng dân gian. Danh hiệu này thêm một lớp bảo vệ "hiện đại" bên cạnh lớp bảo vệ tín ngưỡng cũ.
Cây thiêng và an toàn
Cũng cần nói thẳng một mặt trái: vì kiêng chặt, nhiều cây cổ thụ già, mục ruột, cành khô không được cắt tỉa, đến mùa mưa bão có thể gãy đổ, gây nguy hiểm cho người dưới gốc. Giữ cây thiêng không có nghĩa là bỏ mặc cây. Nhiều làng đã mời người có chuyên môn về chăm sóc cây đến kiểm tra, chống đỡ, cắt cành khô, và làm một lễ nhỏ theo phong tục trước khi động đến cây. Đó là cách kết hợp hợp lý giữa niềm tin và an toàn.
Góc nhìn hôm nay
- Khi về làng: hỏi người già cây đa, cây gạo đầu làng bao nhiêu tuổi, ai trồng, đã chứng kiến những chuyện gì. Mỗi cây là một mẩu sử làng.
- Khi gặp am dưới gốc cây: không trèo lên cây, không khắc tên vào thân cây, không lấy đồ trong am.
- Mùa mưa bão: không trú mưa dưới cây cổ thụ khi có gió lớn, sấm sét.
- Muốn tìm hiểu thêm: danh sách Cây Di sản Việt Nam được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công bố; Toan Ánh, Nếp cũ – Tín ngưỡng Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Thần cây đa, ma cây gạo nghĩa là gì?
Đây là câu tục ngữ dân gian, đầy đủ là "Thần cây đa, ma cây gạo, cú cáo cây đề". Câu này tóm lại quan niệm cây đa là nơi thần ngự, cây gạo gắn với chuyện ma, cây đề là chỗ cú cáo đậu. Nó phản ánh những gì người làng quan sát về các loài cây quanh mình.
Vì sao cây gạo bị coi là có ma?
Cây gạo thường mọc lẻ loi ở bờ ruộng, bãi trống, gò mộ; mùa đông trụi lá, cành khẳng khiu, quạ hay đậu nên trông hoang lạnh. Chuyện ma quanh gốc gạo là lời kể dân gian, phần nhiều để dặn trẻ không chơi nơi vắng. Mùa xuân hoa gạo đỏ lại là cảnh đẹp của làng quê.
Vì sao người ta bỏ bình vôi ở gốc đa?
Bình vôi ăn trầu dùng lâu không được vứt bỏ bừa bãi, vì dân gian coi đó là vật có hồn, gắn với người bà, người mẹ. Người ta mang bình vôi cũ đặt hoặc treo ở gốc đa đầu làng. Ở vài gốc đa cổ vẫn còn thấy dấu vết tục này.
Cây Di sản Việt Nam là gì?
Cây Di sản Việt Nam là danh hiệu Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam trao cho các cây cổ thụ có giá trị sinh học, lịch sử, văn hoá, bắt đầu từ năm 2010. Nhiều cây được công nhận là cây đa, cây gạo ở sân đình, đền, đầu làng. Danh hiệu giúp bảo vệ cây bên cạnh tín ngưỡng dân gian.
Có nên chặt cây cổ thụ có am thờ không?
Không nên chặt nếu cây còn khoẻ, vì cây cổ thụ có giá trị văn hoá và sinh thái. Nhưng cây già mục có thể nguy hiểm mùa bão, nên cần người có chuyên môn kiểm tra, cắt tỉa, chống đỡ. Nhiều làng làm một lễ nhỏ theo phong tục trước khi động đến cây.