Lễ rước nước là nghi thức mở đầu nhiều lễ hội làng ven sông ở Bắc Bộ: dân làng rước kiệu ra bến, chở chóe trên thuyền ra giữa dòng múc nước rồi rước về đền, đình. Nước ấy được dùng làm lễ mộc dục — tắm tượng, lau bài vị — và đặt trên hương án suốt kỳ hội. Lý do ra tận giữa dòng rất thực tế: đó là chỗ nước trong nhất. Còn ý nghĩa sâu hơn thuộc về nông nghiệp: nước là nguồn sống của đồng lúa, và mời nước về đền là mời "hồn sông" về chung hội với làng.
Một buổi rước nước diễn ra thế nào
Mỗi làng có lệ riêng, nhưng khung chung mà các ghi chép về hội hè đình đám (như của Toan Ánh trong Nếp cũ – Hội hè đình đám) mô tả khá giống nhau:
- Chuẩn bị: trước hội, làng lau chùi chóe (choé — chiếc bình sứ hay gốm có nắp), gáo múc, chọn thuyền và người chèo. Thuyền thường được trang trí, có khi là thuyền rồng.
- Tế cáo: tại đền hoặc đình, chủ tế làm lễ báo với thần rằng làng sắp ra sông rước nước.
- Rước ra bến: đoàn rước gồm cờ, trống, chiêng, phường bát âm, kiệu, chóe đi theo thứ tự đã định từ đình ra bến sông.
- Ra giữa dòng: thuyền chở chóe và người được giao việc múc nước chèo ra giữa sông. Có làng chèo vòng quanh một số lần trước khi múc.
- Múc nước: người được chọn — thường là bậc cao tuổi, đức độ trong làng — dùng gáo múc nước ở giữa dòng đổ vào chóe, đậy nắp, phủ vải điều.
- Rước về: chóe nước được đặt lên kiệu hoặc long đình, rước về đền, đình, đặt trên hương án.
- Mộc dục: nước được dùng để lau tượng, bài vị, đồ thờ trước khi vào phần tế chính của hội.
Trình tự cụ thể của từng làng — ngày nào, mấy thuyền, ai múc nước — nên xem theo thông báo của ban quản lý di tích hoặc ban tổ chức lễ hội năm đó.
Vì sao phải ra giữa dòng
Lý do thực tế: nước sạch nhất
Nước sát bờ lẫn bùn, rác, nước sinh hoạt. Nước giữa dòng chảy mạnh, ít cặn hơn. Người xưa không có máy lọc; muốn có thứ nước tinh khiết nhất để dâng thần và làm lễ tắm tượng, cách hợp lý nhất là ra chỗ dòng chảy chính.
Lý do tín ngưỡng: lấy "nước thiêng" của sông
Giữa dòng cũng là nơi mang nghĩa "lòng sông" — chỗ thần sông ngự theo quan niệm dân gian. Lấy nước giữa dòng là lấy phần tinh tuý nhất của dòng sông. Với các làng thờ những vị thần gắn với sông nước như Chử Đồng Tử, việc này càng có ý nghĩa: rước nước là đón vị thần từ chính môi trường của ngài về đền.
Lý do cộng đồng: một màn trình diễn của cả làng
Đoàn thuyền ra sông, chiêng trống vang trên mặt nước, người đứng kín hai bờ đê — đó là lúc cả làng cùng nhìn về một hướng. Nghi lễ rước nước có giá trị như một buổi "điểm danh" cộng đồng: phân việc, giữ thứ tự, phối hợp nhịp chèo đều đòi cả làng cùng làm.
Ý nghĩa nông nghiệp: cầu nước cho mùa màng
Phần lớn lễ rước nước rơi vào mùa xuân, trước hoặc trong vụ cấy. Đây là lúc đồng ruộng cần nước nhất. Nghi lễ vì thế mang ý cầu mưa thuận gió hoà, cầu nước đủ cho lúa — một mối quan tâm sống còn của làng nông nghiệp.
Có thể đặt rước nước cạnh những lễ khác cùng mạch:
| Nghi lễ | Thời điểm thường gặp | Gắn với | Ý nghĩa chính |
|---|---|---|---|
| Rước nước | Mùa xuân, đầu kỳ hội | Làng ven sông | Đón nước thiêng, mộc dục, cầu nước cho mùa |
| Lễ xuống đồng (hạ điền) | Đầu vụ cấy | Làng lúa nước | Mở mùa cấy, cầu mùa |
| Lễ cầu mưa | Khi hạn | Nhiều vùng | Xin mưa cho đồng ruộng |
| Đua thuyền | Trong hội, thường mùa xuân hoặc thu | Làng sông nước | Phần hội, có nơi gắn với cầu nước |
Người Khmer ở Nam Bộ có những lễ tạ ơn nước và trăng như lễ Ok Om Bok với thả đèn nước, đua ghe ngo. Hình thức khác hẳn, nhưng cùng một ý: biết ơn nguồn nước đã nuôi mùa màng.
Những nơi còn giữ lễ rước nước
- Đền Đa Hoà và đền Dạ Trạch (Hưng Yên): lễ hội thờ Chử Đồng Tử – Tiên Dung, khoảng giữa tháng Hai âm lịch, có đoàn thuyền ra giữa sông Hồng rước nước. Xem bài riêng trong danh mục Tứ bất tử.
- Đền Chèm (Thuỵ Phương, Hà Nội): đền thờ Lý Ông Trọng bên bờ sông Hồng; lễ hội đền có nghi thức rước nước từ sông Hồng.
- Đền Hát Môn (Hà Nội): lễ hội thờ Hai Bà Trưng có nghi thức rước nước, gắn với dòng sông trong truyền thuyết về Hai Bà; phần lễ hội Hai Bà viết kỹ ở trang về các vị anh hùng (chientuong).
- Nhiều làng ven sông Hồng, sông Đáy, sông Đuống: lễ hội làng có rước nước ở quy mô nhỏ hơn, thường chỉ người trong vùng biết. Hỏi ban quản lý di tích xã để biết làng nào còn giữ.
Một số làng không ở sát sông thì rước nước từ giếng làng, ao đình hoặc giếng đền. Cái cốt của nghi lễ không nằm ở dòng sông lớn hay nhỏ, mà ở chỗ lấy thứ nước trong lành nhất của làng để dâng thần.
Xem lễ rước nước thế nào cho đúng mực
- Đứng trên bờ, không chen xuống bến: bến sông ngày hội rất đông, bờ dễ trơn và sạt. Trẻ con phải được nắm tay.
- Không tự ý lên thuyền: thuyền rước là thuyền nghi lễ, chỉ người được làng giao việc mới lên. Khách muốn chụp ảnh nên hỏi ban tổ chức chỗ đứng.
- Không giành nước: có nơi người xem muốn "xin nước" mang về; tục này tuỳ làng, nhưng chen lấn quanh chóe làm hỏng nghi lễ. Nước rước về thuộc về lễ của làng.
- Mặc áo phao nếu đi thuyền: nếu được mời lên thuyền đi kèm, hãy mặc áo phao — một nghi lễ đẹp không đáng đánh đổi bằng rủi ro.
Góc nhìn hôm nay: một nghi lễ nhắc chuyện giữ sông
Lễ rước nước ra đời khi nước giữa dòng còn trong đến mức dùng để tắm tượng thần. Ngày nay, nhiều khúc sông ven làng đã đục và ô nhiễm. Có những làng vẫn giữ nghi lễ nhưng phải chọn khúc sông xa hơn, hay chuyển sang lấy nước giếng. Nhìn từ góc này, rước nước là một lời nhắc rất cụ thể: muốn giữ lễ của ông cha thì phải giữ được dòng sông của ông cha.
Nên đọc thêm: Toan Ánh, Nếp cũ – Hội hè đình đám; Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (phần hội làng); các hồ sơ lễ hội trong Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Lễ rước nước là gì?
Lễ rước nước là nghi thức trong lễ hội làng ven sông: đoàn rước chở chóe ra giữa dòng múc nước rồi rước về đền, đình. Nước được dùng cho lễ mộc dục và đặt trên hương án suốt kỳ hội.
Vì sao lễ rước nước phải lấy nước giữa sông?
Vì nước giữa dòng trong và ít cặn nhất, thích hợp để dâng thần và tắm tượng. Theo quan niệm dân gian, lòng sông cũng là nơi thần sông ngự, nên lấy nước ở đó là lấy phần thiêng nhất của dòng sông.
Lễ mộc dục là gì?
Mộc dục nghĩa là tắm gội. Trong lễ hội đền, đình, đây là nghi thức dùng nước sạch, thường có thêm nước thơm, để lau tượng thần, bài vị và đồ thờ trước phần tế chính.
Lễ rước nước có ở đâu?
Nổi tiếng nhất là lễ rước nước ở đền Đa Hoà, đền Dạ Trạch (Hưng Yên) thờ Chử Đồng Tử. Ngoài ra còn ở đền Chèm, đền Hát Môn (Hà Nội) và nhiều làng ven sông Hồng, sông Đáy, sông Đuống.
Lễ rước nước có ý nghĩa gì với nông nghiệp?
Lễ thường diễn ra vào mùa xuân, đầu vụ cấy, nên mang ý cầu nước đủ và mưa thuận gió hoà cho đồng ruộng. Nước là nguồn sống của làng lúa, nên nghi lễ cũng là lời biết ơn dòng sông.