Giếng ở đền, đình được coi là thiêng vì ba lý do chồng lên nhau: giếng gắn với một truyền thuyết của vị thần (giếng đền Hùng nơi hai nàng công chúa soi bóng, giếng Ngọc Cổ Loa gắn với Mỵ Châu – Trọng Thuỷ), nước giếng được dùng trong nghi lễ tắm tượng và dâng cúng, và với làng xưa, giếng là nguồn nước sạch nuôi cả cộng đồng. Giữ giếng sạch vì thế vừa là giữ lễ vừa là giữ sức khoẻ — và đó cũng là cách kính trọng thiết thực nhất khi đến thăm hôm nay.
Giếng trong đời sống làng: "cây đa, bến nước, sân đình"
Trước khi có nước máy, giếng là trung tâm sinh hoạt của làng Việt. Buổi sáng, buổi chiều người ta ra giếng gánh nước, rửa rau, trò chuyện. Giếng làng thường được xây thành đá ong hoặc gạch, có bậc lên xuống, có lệ giữ gìn: không giặt giũ ngay trong lòng giếng, không để súc vật lại gần, định kỳ vét giếng. Có làng phân rõ giếng ăn và giếng tắm giặt.
Từ chỗ thiết yếu như thế, giếng dễ thành nơi thiêng. Một làng mất nguồn nước sạch là làng có dịch bệnh; nên việc gán cho giếng một vị thần, một truyền thuyết, một lệ kiêng là cách cộng đồng bảo vệ thứ quý giá nhất của mình.
Những giếng thiêng nổi tiếng
| Giếng | Nơi | Truyền thuyết / gắn với | Xem gì khi đến |
|---|---|---|---|
| Giếng Ngọc (Ngọc Tỉnh) ở đền Giếng | Chân núi Nghĩa Lĩnh, khu di tích đền Hùng (Phú Thọ) | Hai công chúa Tiên Dung, Ngọc Hoa con Vua Hùng soi bóng, chải tóc bên giếng | Lòng giếng trong đền, câu đối, bố cục đền nhỏ cuối tuyến thăm |
| Giếng Ngọc Cổ Loa | Giữa hồ trước đình Ngự Triều Di Quy, Cổ Loa (Hà Nội) | Trọng Thuỷ nhảy xuống giếng; ngọc trai rửa nước giếng thì sáng hơn | Giếng có thành xây giữa hồ, am Bà Chúa gần đó |
| Giếng đền Mẫu Phù Đổng | Khu di tích đền Phù Đổng (Hà Nội) | Theo các mô tả Hội Gióng, nước giếng được rước dùng trong lễ mộc dục | Quan hệ giữa giếng và đền trong một cụm thờ |
| Giếng cổ Chăm Gio An | Quảng Trị | Hệ thống giếng đá cổ, nước tự chảy, gắn với cư dân Chăm xưa | Kỹ thuật dẫn nước bằng đá vẫn còn dùng |
| Giếng Bá Lễ | Hội An (Đà Nẵng) | Giếng gạch vuông được cho là có từ thời Chăm; lời kể địa phương nói nước giếng dùng nấu cao lầu | Giếng còn được dân phố dùng |
Giếng đền Hùng
Đền Giếng là điểm cuối trên tuyến thăm khu di tích đền Hùng, nằm dưới chân núi Nghĩa Lĩnh. Theo truyền thuyết, hai công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa, con gái Vua Hùng, thường soi bóng chải tóc bên giếng này. Tiên Dung chính là người sau kết duyên với Chử Đồng Tử; Ngọc Hoa trong truyền thuyết là vợ Tản Viên Sơn Thánh. Một cái giếng nhỏ vì thế nối với cả hai vị trong Tứ bất tử — đó là cách truyền thuyết dệt các nơi thờ thành một mạng lưới.
Giếng Ngọc Cổ Loa
Ở Cổ Loa, giếng Ngọc nằm giữa hồ nước trước đình. Truyền thuyết nói Trọng Thuỷ sau khi mất Mỵ Châu đã nhảy xuống giếng này, và ngọc trai đem rửa nước giếng thì sáng hơn. Đây là lớp truyền thuyết, tách khỏi lớp khảo cổ của thành Cổ Loa. Nhưng chính câu chuyện làm cho cái giếng nhỏ thành điểm ai đến Cổ Loa cũng tìm.
Vì sao nước giếng được coi là thiêng
- Nước từ lòng đất: nước giếng lên từ dưới đất, không ai đổ vào. Với người xưa, đó là thứ nước "trời đất cho", khác nước sông có thể đục, nước mưa có thể bẩn.
- Nước cho nghi lễ: nhiều đền dùng nước giếng cho lễ mộc dục — tắm tượng, lau bài vị trước hội. Nước đã dùng cho thần thì thành nước thiêng.
- Giếng như "mắt" của đất: ở một số đình, đền, giếng hoặc hồ trước cửa được dân gian ví như mắt rồng, mạch nước như mạch đất. Đây là cách nói theo quan niệm phong thuỷ, nên hiểu là hình ảnh, không phải mô tả địa chất.
- Nước gắn với người được thờ: giếng mà một vị thần, một nhân vật truyền thuyết đã từng dùng thì mang theo câu chuyện của vị ấy.
Trước nhiều đình làng Bắc Bộ có ao hoặc hồ bán nguyệt. Theo cách giải thích quen thuộc, mặt nước trước đình là nơi "tụ thuỷ", làm cho thế đất yên. Nhìn từ thực tế, ao đình còn là nơi trữ nước, lấy đất đắp nền đình và làm cảnh cho không gian lễ hội.
Những tục quanh giếng thiêng và nên hiểu thế nào
Thả tiền xuống giếng
Nhiều người đi lễ có thói quen thả tiền xu, tiền giấy xuống giếng đền. Tục này không có gốc trong lễ nghi cổ truyền của người Việt; nó gần với kiểu "giếng ước" phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới. Tiền kim loại gỉ trong nước, tiền giấy mục nát, làm bẩn lòng giếng và khiến việc vệ sinh khó khăn. Nhiều ban quản lý di tích đã đặt biển khuyên không thả tiền. Muốn công đức thì bỏ vào hòm công đức chính thức.
Xin nước giếng mang về
Có người xin nước giếng đền mang về như một kỷ niệm hay để dâng ở bàn thờ nhà. Việc này tuỳ quy định từng nơi — hỏi người giữ đền trước. Điều cần nói rõ: nước giếng chưa qua xử lý không nên uống sống, và không có cơ sở nào cho thấy nước giếng đền chữa được bệnh. Đau ốm thì đi khám.
Lệ kiêng giữ giếng
Những lệ cũ như không giặt giũ ở giếng đình, không đổ nước bẩn gần thành giếng, vét giếng định kỳ — đó là phần đáng giữ nhất. Chúng là quy tắc vệ sinh khoác áo tín ngưỡng, và vẫn hoàn toàn đúng hôm nay.
Giữ giếng sạch hôm nay
Nhiều giếng thiêng giờ không còn là nguồn nước ăn, nhưng vẫn cần giữ như một di tích sống:
- Không thả gì xuống giếng — tiền, hoa, hương, giấy.
- Không rửa tay, rửa chân trong lòng giếng. Nếu đền có chậu hoặc vòi riêng thì dùng chỗ đó.
- Không cho trẻ trèo lên thành giếng. Thành giếng cổ thường thấp, rêu trơn.
- Nhắc nhẹ người khác nếu thấy xả rác — kèm lời giải thích về chuyện vệ sinh, thường người ta sẽ nghe.
- Hỗ trợ ban quản lý khi làng có đợt vét giếng, làm sạch hồ đình.
Góc nhìn hôm nay: một lộ trình "giếng và đền"
- Đền Hùng: kết thúc tuyến thăm ở đền Giếng, đọc lại chuyện hai công chúa để nối với Tứ bất tử.
- Cổ Loa: sau khi xem lớp khảo cổ, tìm giếng Ngọc giữa hồ, am Bà Chúa — đặt hai lớp sử và truyền thuyết cạnh nhau.
- Đình làng mình: nhìn lại ao đình, giếng đình — hỏi người cao tuổi xưa làng có lệ gì với giếng, ghi lại trước khi lớp người ấy không còn.
Nên đọc thêm: Lĩnh Nam chích quái (truyện Mỵ Châu – Trọng Thuỷ, Chử Đồng Tử); Toan Ánh, Nếp cũ – Tín ngưỡng Việt Nam; tài liệu của Khu di tích lịch sử Đền Hùng và Khu di tích Cổ Loa.
Câu hỏi thường gặp
Đền Giếng ở đền Hùng thờ ai?
Đền Giếng thờ hai công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa, con gái Vua Hùng. Theo truyền thuyết, hai nàng thường soi bóng, chải tóc bên giếng Ngọc trong đền.
Giếng Ngọc Cổ Loa có truyền thuyết gì?
Theo truyền thuyết, Trọng Thuỷ sau khi mất Mỵ Châu đã nhảy xuống giếng này, và ngọc trai rửa bằng nước giếng thì sáng hơn. Giếng nằm giữa hồ nước trước đình Ngự Triều Di Quy ở Cổ Loa, Hà Nội.
Có nên thả tiền xuống giếng đền không?
Không nên. Tục này không có gốc trong lễ nghi cổ truyền, lại làm bẩn lòng giếng. Muốn công đức thì bỏ vào hòm công đức chính thức của di tích.
Nước giếng đền có uống được không?
Không nên uống sống vì nước chưa qua xử lý. Có thể xin một ít mang về để dâng ở bàn thờ nếu nơi đó cho phép, nhưng không có cơ sở cho thấy nước giếng đền chữa được bệnh.
Vì sao trước đình làng thường có ao, giếng?
Theo quan niệm phong thuỷ, mặt nước trước đình là nơi tụ thuỷ, giữ cho thế đất yên. Về thực tế, ao đình còn là nơi trữ nước, lấy đất đắp nền và làm cảnh cho không gian lễ hội.