"Dù ai đi ngược về xuôi / Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng Ba" là câu ca dao quen thuộc nhất về Giỗ Tổ Hùng Vương. Hai câu lục bát nói một ý đơn giản: dù làm ăn ở đâu, lên rừng hay xuống biển, cũng nhớ ngày giỗ chung của cả cộng đồng. Ý ấy sống tiếp trong các bức hoành phi, câu đối ở đền Hùng, trong chữ "đồng bào", và trong cách người Việt ở xa quê — kể cả ở nước ngoài — vẫn tổ chức dâng hương ngày 10 tháng Ba.
Đọc kỹ hai câu ca dao
Dù ai đi ngược về xuôi,
Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng Ba.
Chữ đáng chú ý nhất là "ngược – xuôi". Trong tiếng Việt miền Bắc, "đi ngược" là đi lên phía thượng nguồn, lên miền núi, miền trung du; "về xuôi" là về đồng bằng, ra phía biển. Hai chữ này vẽ lại cả địa hình Bắc Bộ theo dòng sông Hồng — và đền Hùng nằm đúng chỗ sông từ núi đổ xuống đồng bằng. Đi ngược hay về xuôi đều phải qua đất Tổ.
Chữ thứ hai là "nhớ". Ca dao không bảo "phải về", chỉ bảo "nhớ". Với người làm ăn xa, không phải ai cũng về được; câu ca dao cho phép nhớ ở nơi mình đang sống. Đó là lý do câu này hợp với người xa quê đến vậy.
Cách viết "mùng mười" hay "mồng mười" đều đúng, tuỳ vùng và tuỳ sách. Có những bản kéo dài câu ca dao thêm vài câu; các câu thêm thường được cho là xuất hiện về sau, ít thống nhất giữa các bản.
Câu ca dao có từ bao giờ?
Không ai biết chắc. Ca dao truyền miệng, không có năm sáng tác. Có người lưu ý một chi tiết: câu ca dao gọi đích danh ngày "mùng mười tháng Ba", trong khi trước năm 1917 các làng quanh đền mở hội vào những ngày khác nhau. Từ đó có ý kiến cho rằng câu ca dao, ít nhất ở dạng phổ biến hiện nay, lan rộng sau khi ngày 10 tháng Ba thành ngày tế chung. Đây là giả thuyết để suy nghĩ, chưa có bằng chứng quyết định.
Những chữ và câu đi cùng tâm thức Giỗ Tổ
| Chữ, câu | Nghĩa | Liên quan đến Giỗ Tổ |
|---|---|---|
| Đồng bào (同胞) | "Cùng một bọc" — chữ Hán, nghĩa gốc là anh em ruột cùng cha mẹ | Gắn với truyền thuyết Âu Cơ sinh bọc trăm trứng: cả cộng đồng là anh em |
| Con Lạc cháu Hồng | Con cháu Lạc Long Quân, họ Hồng Bàng | Cách gọi người Việt theo dòng truyền thuyết lập quốc |
| Uống nước nhớ nguồn | Hưởng gì thì nhớ người làm ra | Ý chung của mọi lễ giỗ, Giỗ Tổ là tầng lớn nhất |
| Quốc tổ | Tổ của nước | Cách gọi các vua Hùng trong tín ngưỡng |
| Nam Việt triệu tổ (南越肇祖) | "Ông tổ mở đầu nước Nam" | Bức hoành phi ở đền Thượng, đền Hùng |
Hoành phi, câu đối ở đền Hùng: đọc thế nào
Hoành phi là tấm biển treo ngang, thường bốn chữ Hán, nói gọn ý chính của nơi thờ. Câu đối là hai vế treo hai bên cột, đối nhau từng chữ. Ở đền Hùng, hoành phi và câu đối phần lớn nói về một nhóm ý: công dựng nước, núi sông đất Tổ, con cháu muôn đời nhớ ơn.
Ba chỗ nên tìm khi lên đền:
- Cổng đền: bức đại tự "Cao sơn cảnh hành" — núi cao, đường lớn. Bốn chữ lấy ý từ Kinh Thi, ví người có đức lớn như núi cao để ngưỡng vọng, đường lớn để noi theo.
- Đền Thượng: hoành phi "Nam Việt triệu tổ". Chữ "triệu" (肇) nghĩa là mở đầu, khởi dựng.
- Các cột đền Hạ, đền Trung, đền Giếng: nhiều đôi câu đối chữ Hán, một số có bản dịch đặt cạnh. Nếu không có, chụp lại (khi được phép) và tra sau.
Mẹo đọc: chữ Hán trên biển cổ đọc từ phải sang trái; câu đối đọc từ trên xuống, vế thứ nhất thường treo ở cột bên phải khi đứng nhìn vào. Đứng trước một bức hoành phi và đánh vần được bốn chữ là cách hay để con trẻ nhớ chuyến đi.
Vì sao một câu ca dao lại đủ sức nặng
Ca dao về lễ hội không hiếm: nhiều vùng có câu nhắc ngày hội của mình, kiểu "nhớ ngày hội ấy rủ nhau mà về". Nhưng phần lớn chúng gắn với một làng, một vùng. Câu "Dù ai đi ngược về xuôi" khác ở chỗ nó không gọi tên làng nào, không gọi tên vùng nào — chỉ gọi "giỗ Tổ". Người nghe ở đâu cũng thấy câu ấy nói với mình.
Hình thức lục bát cũng giúp. Hai câu sáu – tám chữ, vần "xuôi – mười" dễ thuộc, trẻ con nghe một lần là nhớ. Nhiều người Việt thuộc câu ca dao này từ trước khi biết đền Hùng ở đâu. Đó là cách một tín ngưỡng sống: không cần sách, chỉ cần một câu dễ nhớ, truyền từ người này sang người khác.
Giỗ Tổ trong tâm thức người xa quê
Trong gia đình Việt, ngày giỗ là ngày con cháu tìm về. Người đi làm xa có thể bỏ lỡ Tết, nhưng giỗ cha mẹ thì cố về. Giỗ Tổ đặt tâm lý ấy lên cả cộng đồng, nên với người xa quê nó có sức nặng riêng: một ngày để nhớ mình thuộc về đâu, kể cả khi không thể về.
Ở trong nước, nhiều tỉnh, thành phố có đền thờ Quốc Tổ hoặc tổ chức lễ dâng hương tưởng niệm cùng ngày — đó là cách "nhớ" mà không cần về Phú Thọ. Các trường học thường dùng dịp này để kể chuyện Hùng Vương, hát, thi gói bánh.
Người Việt ở nước ngoài giỗ Tổ thế nào
Ở nhiều nước có cộng đồng người Việt đông, ngày Giỗ Tổ được tổ chức dưới các hình thức khá giống nhau:
- Lễ dâng hương do hội đoàn tổ chức: ở hội trường, nhà văn hoá cộng đồng hoặc chùa Việt, với ban thờ vọng Quốc Tổ — "thờ vọng" là thờ từ xa, hướng lòng về nơi gốc.
- Lễ ở cơ quan đại diện: nhiều đại sứ quán, tổng lãnh sự quán Việt Nam tổ chức dâng hương, mời bà con đến dự.
- Sinh hoạt cho trẻ em: lớp tiếng Việt cuối tuần dùng dịp Giỗ Tổ để kể truyện Lạc Long Quân – Âu Cơ, Lang Liêu, dạy câu ca dao, gói bánh chưng.
- Về nguồn: một số người Việt ở nước ngoài chọn dịp Giỗ Tổ để về Phú Thọ, thường đi theo đoàn.
Ngày tổ chức ở nước ngoài hay được dời vào cuối tuần gần nhất cho bà con đi được. Điều đó không làm sai tinh thần lễ: "nhớ ngày giỗ Tổ" là nhớ, không phải đúng từng giờ.
Góc nhìn hôm nay: giỗ Tổ ở xa, làm gì cho có nghĩa
- Dạy con hai câu ca dao, rồi giải nghĩa "ngược – xuôi" bằng bản đồ sông Hồng: con sẽ nhớ cả câu lẫn địa lý.
- Giải thích chữ "đồng bào": một chữ thôi nhưng chứa cả truyền thuyết lập quốc.
- Một bữa cơm giỗ đơn giản: bánh chưng hoặc bánh tét, hương hoa nếu nhà có bàn thờ; không cần mâm lễ cầu kỳ.
- Tìm hội đoàn người Việt nơi mình sống để dự lễ dâng hương chung — Giỗ Tổ là lễ của cộng đồng, làm một mình thì mất đi nửa ý nghĩa.
- Xem tư liệu về đền Hùng và hát Xoan trên trang của khu di tích và trang UNESCO (ich.unesco.org) cùng con.
Câu hỏi thường gặp
Câu ca dao "Dù ai đi ngược về xuôi" nói gì?
Câu ca dao nhắc rằng dù làm ăn ở đâu, lên miền núi hay về đồng bằng, cũng nhớ ngày giỗ Tổ Hùng Vương mùng 10 tháng Ba. "Ngược" là lên thượng nguồn, "xuôi" là về phía đồng bằng, biển.
"Đồng bào" nghĩa là gì?
"Đồng bào" là từ Hán Việt, nghĩa đen là "cùng một bọc". Người Việt dùng từ này gắn với truyền thuyết Mẹ Âu Cơ sinh bọc trăm trứng, để nói mọi người trong cộng đồng đều là anh em.
Hoành phi ở đền Thượng đền Hùng ghi gì?
Ở đền Thượng có bức hoành phi "Nam Việt triệu tổ", nghĩa là ông tổ mở đầu nước Nam. Cổng đền Hùng có bức đại tự "Cao sơn cảnh hành", nghĩa là núi cao, đường lớn.
Người Việt ở nước ngoài có tổ chức Giỗ Tổ không?
Có. Nhiều hội đoàn người Việt tổ chức lễ dâng hương với ban thờ vọng Quốc Tổ, nhiều cơ quan đại diện Việt Nam cũng tổ chức lễ. Thường lễ được dời vào cuối tuần gần nhất để bà con dự được.
Viết "mùng mười" hay "mồng mười"?
Cả hai đều đúng. "Mùng" và "mồng" là hai biến thể cùng nghĩa, dùng tuỳ vùng và tuỳ người viết; các bản ca dao in ở sách khác nhau dùng cả hai cách.