Trong lễ Giỗ Tổ Hùng Vương, bánh chưng và bánh giầy là lễ vật chính dâng lên các vua Hùng: chúng xuất hiện trên mâm lễ rước kiệu của các làng ngày mùng 9, trên ban thờ đền Thượng sáng mùng 10, và trong hội thi gói bánh chưng, giã bánh giầy của phần hội. Lý do là tích Lang Liêu — người con vua Hùng được truyền ngôi nhờ dâng hai thứ bánh làm từ gạo — gắn với chính khu đền Trung trên núi Nghĩa Lĩnh. Ở lễ Giỗ Tổ, hai thứ bánh không phải món ăn Tết mà là lễ vật nhớ ơn tổ.
Tích Lang Liêu, nói một câu
Truyện "Bánh chưng bánh giầy" trong Lĩnh Nam chích quái kể vua Hùng chọn người nối ngôi bằng cách bảo các con dâng lễ vật; Lang Liêu nghèo nhất, dâng bánh làm từ gạo nếp, tượng trời tròn đất vuông, được chọn. Phần truyện kể chi tiết thuộc mảng truyện cổ; ở đây chỉ giữ một điểm: theo lời kể ở đất Tổ, nơi Lang Liêu dâng bánh được gắn với đền Trung. Vì thế khi các làng quanh đền mang bánh lên núi, họ đang lặp lại một cử chỉ trong truyền thuyết ngay tại nơi truyền thuyết đặt nó.
Bánh trên mâm lễ Giỗ Tổ: đặt ở đâu, ai dâng
| Dịp | Bánh xuất hiện thế nào | Ai chuẩn bị |
|---|---|---|
| Lễ rước kiệu (thường mùng 9) | Bánh đặt trên kiệu lễ hoặc mâm lễ, rước lên đền | Các làng, xã, phường quanh khu di tích |
| Lễ dâng hương chính (sáng mùng 10) | Bánh chưng, bánh giầy trong mâm lễ vật dâng ở đền Thượng | Ban tổ chức, theo lệ địa phương |
| Hội thi gói bánh chưng, giã bánh giầy | Các đội thi làm bánh tại chỗ, bánh đạt thường được dâng lên đền | Đội của các xã, phường, cơ quan, có năm có đội của cộng đồng người Việt ở xa |
| Lễ ở đình làng, đền thờ vọng | Bánh trên ban thờ cùng xôi, hương hoa, trầu cau | Dân làng, hội đoàn |
| Trong gia đình | Một cặp bánh chưng, bánh giầy trên bàn thờ gia tiên ngày 10/3 | Tuỳ mỗi nhà, không bắt buộc |
Ngoài hai thứ bánh, mâm lễ ở đền thường có xôi, hoa quả, trầu cau, rượu, hương hoa. Lễ ở đình làng có thể có cỗ mặn theo lệ riêng của làng — phần cỗ, mâm, món là chuyện ẩm thực, không bàn ở đây.
Bánh trong ngày rước: từ làng lên núi
Ít ai để ý rằng chiếc bánh trên kiệu rước đã đi một quãng dài trước khi tới đền Thượng. Ở các làng có lệ rước, việc gói bánh dâng thường được giao cho những người được làng chọn — người có gia đình êm ấm, không có tang, sạch sẽ, cẩn thận. Bánh gói từ hôm trước, luộc qua đêm, sáng ra xếp lên mâm, phủ khăn, đặt lên kiệu. Đoàn rước đi từ đình làng ra đường lớn, vào khu di tích, rồi theo bậc đá lên núi.
Đến đền, bánh được đặt lên ban thờ trong lúc làm lễ, sau đó mang về làng. Theo nếp chung của lễ cúng người Việt, lễ vật sau khi dâng được chia cho người trong làng như phần "lộc" của tổ — chia cho đủ người, mỗi nhà một miếng, chứ không phải tranh giành. Chi tiết nhỏ này giữ đúng tinh thần cộng đồng của Giỗ Tổ: bánh của cả làng làm ra, dâng lên tổ chung, rồi lại về với cả làng.
Vì sao là bánh làm từ gạo
Lễ vật dâng tổ của một cộng đồng trồng lúa nước tự nhiên phải là gạo. Bánh chưng, bánh giầy gói vào đó mọi thứ của một vụ mùa: gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, lá dong. Dâng bánh là dâng "thành quả của đất" lên người được tin là đã mở đất.
Biểu tượng vuông – tròn cũng được nhắc nhiều: bánh chưng vuông tượng đất, bánh giầy tròn tượng trời. Đó là cách giải thích có từ truyện cổ, gắn với quan niệm "trời tròn đất vuông" của phương Đông. Có người đi xa hơn, giải thích theo âm dương, theo ngũ hành; những cách giải ấy là lời bàn thêm về sau, nên đọc như suy nghĩ của người bàn, không phải ý gốc.
Hội thi gói bánh chưng, giã bánh giầy
Hội thi là phần được chờ đợi trong mùa lễ hội đền Hùng. Mỗi đội có những người chuyên một việc: người rửa lá, người vo gạo, người gói, người buộc lạt, người canh nồi; với bánh giầy là người đồ xôi, người giã, người nặn. Ban giám khảo thường chấm theo các tiêu chí như bánh vuông vắn, chặt tay, lạt buộc đều, nhân đúng tỉ lệ, bánh giầy mịn, tròn đều.
Điều đáng xem hơn kết quả là tay nghề. Một người gói giỏi không cần khuôn vẫn gói bánh vuông thành sắc cạnh; giã bánh giầy cần hai người phối nhịp chày đều đặn. Những thao tác này ngày càng ít người trẻ biết, và hội thi là dịp hiếm để thấy chúng diễn ra một lúc ở một chỗ.
Xem hội thi thế nào cho có ích
- Đến sớm, khi các đội bắt đầu rửa lá, ngâm gạo — đó là lúc thấy được trình tự đầy đủ.
- Cho trẻ đứng gần (ở chỗ ban tổ chức cho phép) xem cách gấp lá dong, cách buộc lạt chéo.
- Hỏi chuyện các đội lúc nghỉ: nhiều người sẵn lòng kể về cách làm bánh ở làng mình.
Bánh chưng ở Giỗ Tổ khác bánh chưng ngày Tết ở đâu
| Tết Nguyên đán | Giỗ Tổ 10/3 | |
|---|---|---|
| Vai trò | Món ăn Tết, lễ vật cúng gia tiên đầu năm | Lễ vật dâng tổ của cả cộng đồng |
| Ai làm | Từng gia đình | Làng, xã, đội thi, ban tổ chức; một số gia đình |
| Nơi đặt | Bàn thờ trong nhà | Kiệu rước, ban thờ đền, đình làng |
| Ý nghĩa được nhấn | Đoàn viên, sung túc | Nhớ ơn tổ tiên, lặp lại tích Lang Liêu ở đất Tổ |
Ở miền Nam, bánh tét (dạng ống tròn dài) thường thay cho bánh chưng trên mâm lễ Giỗ Tổ của các đền thờ Quốc Tổ địa phương. Đó là biến thể vùng miền, không có gì "sai lệ".
Lễ vật dâng tổ: giản dị là đúng
Một mâm lễ Giỗ Tổ không đo bằng kích thước hay số lượng. Truyện Lang Liêu chính là câu chuyện về lễ vật giản dị thắng lễ vật quý hiếm — các hoàng tử khác dâng sơn hào hải vị, Lang Liêu dâng bánh gạo. Hiểu như vậy thì ngày Giỗ Tổ, một cặp bánh nhà gói hoặc mua ở chợ, đặt lên bàn thờ gia tiên với một nén hương, đã đủ nghĩa.
Đi lễ đền Hùng, nếu muốn mang lễ vật, một cặp bánh nhỏ, hương, hoa là đủ. Không cần đặt mâm lễ cầu kỳ; nếu cần biết quy định về khu vực đặt lễ, hỏi ban quản lý khu di tích.
Góc nhìn hôm nay: giữ bánh trong một gia đình
- Cùng con gói một cặp bánh nhỏ trước ngày Giỗ Tổ: gói bằng khuôn cũng được. Vừa gói vừa kể vì sao hôm nay được nghỉ.
- Đọc truyện Lang Liêu trong Lĩnh Nam chích quái (có nhiều bản dịch), rồi so với cách sách giáo khoa kể lại.
- Đến đền Trung khi lên đền Hùng: đây là chỗ để kể lại tích bánh cho con, đứng đúng nơi truyền thuyết đặt câu chuyện.
- Ở xa quê: nhiều hội đoàn người Việt tổ chức gói bánh chưng dịp Giỗ Tổ như một buổi sinh hoạt cộng đồng — tìm hỏi hội đoàn nơi mình ở.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Giỗ Tổ dâng bánh chưng, bánh giầy?
Vì tích Lang Liêu: theo truyền thuyết, người con vua Hùng dâng bánh chưng, bánh giầy làm từ gạo nên được truyền ngôi. Ở đất Tổ, tích này gắn với đền Trung, nên hai thứ bánh thành lễ vật dâng các vua Hùng.
Viết "bánh giầy" hay "bánh dày" mới đúng?
Cả hai cách viết đều được dùng. "Bánh giầy" là cách viết quen trong nhiều sách và tên truyện cổ; "bánh dày" cũng phổ biến và có trong nhiều từ điển. Không có cách nào bị coi là sai.
Hội thi gói bánh chưng ở đền Hùng diễn ra khi nào?
Hội thi gói bánh chưng, giã bánh giầy thường diễn ra trong những ngày lễ hội đầu tháng Ba âm lịch, trước ngày chính mùng 10. Lịch cụ thể từng năm do Ban tổ chức công bố.
Ngày Giỗ Tổ ở nhà có cần cúng không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình đặt một cặp bánh chưng, bánh giầy cùng hương hoa lên bàn thờ gia tiên như một cách nhớ tổ. Quan trọng là tấm lòng, không phải mâm lễ to.
Bánh chưng vuông, bánh giầy tròn có ý nghĩa gì?
Theo cách giải thích từ truyện cổ, bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, bánh giầy tròn tượng trưng cho trời, theo quan niệm "trời tròn đất vuông". Các cách giải thích theo âm dương, ngũ hành là lời bàn thêm về sau.