Mười hai bà mụ là ai: tục cúng mụ đầy tháng, thôi nôi của người Việt

Mười hai bà mụ là mười hai nữ thần trong tín ngưỡng dân gian, được tin là người nặn hình hài và dạy trẻ sơ sinh từng việc nhỏ: bú, cười, lẫy, bò, đi. Vì thế gia đình người Việt có tục cúng bà mụ vào ngày đầy tháng và thôi nôi (tròn một tuổi) của bé, để cảm ơn và mong con khoẻ mạnh. Nhiều nơi cúng thêm một phần cho Đức Ông hoặc Đức Bà Chúa Thai Sanh, vị đứng đầu các bà mụ.

"Mụ" là ai

Trong tiếng Việt cổ, "mụ" là người đàn bà đứng tuổi; "bà mụ" từng là cách gọi người đỡ đẻ trong làng, có khi gọi "bà mụ vườn" để chỉ người đỡ đẻ không học trường lớp. Từ người đỡ đẻ thật, dân gian hình dung ra những "bà mụ" trên trời, những vị nữ thần lo việc sinh nở và chăm trẻ nhỏ. Sự gần gũi giữa hai nghĩa ấy cho thấy tín ngưỡng bà mụ bắt rễ từ một nỗi lo rất thật: sinh con thời xưa là chuyện sống chết, trẻ sơ sinh rất dễ mất.

Mười hai bà mụ làm gì

Theo lời kể dân gian phổ biến, mười hai bà mụ được Ngọc Hoàng giao việc nặn hình hài con người và chăm trẻ từ lúc lọt lòng. Mỗi bà lo một phần việc. Cách chia việc được kể khác nhau theo vùng, nhưng đại thể gồm:

• Nặn hình hài: đầu, mắt, tai, mũi, tay chân.
• Chăm việc sinh nở cho mẹ tròn con vuông.
• Dạy bé những việc đầu đời: bú mớm, cười, nhìn theo, lẫy, ngồi, bò, đứng, đi, nói.

Tên của mười hai bà cũng có nhiều bản kê khác nhau, gốc từ các truyền bản của người Hoa và của các thầy cúng địa phương; không có bản nào được coi là chuẩn. Vì vậy bài này không liệt kê tên.

Những lời kể dân gian quen thuộc

Có mấy cách nói dân gian gắn với bà mụ mà nhiều người còn nghe ông bà kể:

• "Mụ dạy": trẻ sơ sinh ngủ mà mỉm cười, nhíu mày, mấp máy môi, người lớn bảo là "mụ đang dạy". Ngày nay biết đó là phản xạ tự nhiên của trẻ trong giấc ngủ, nhưng cách nói vẫn được giữ như một lời yêu thương.
• Vết chàm ở mông: nhiều trẻ châu Á sinh ra có vết xanh ở mông, lưng. Dân gian bảo đó là chỗ bà mụ "phát vào mông" đuổi bé đi đầu thai cho nhanh. Y học gọi đó là bớt Mông Cổ, thường mờ dần theo năm tháng.
• "Mụ nặn": đứa trẻ có nét giống ai đó, hoặc có đặc điểm lạ, người ta đùa "mụ nặn vội", "mụ nặn khéo".

Những lời kể này là cách người xưa giải thích những điều chưa hiểu về trẻ sơ sinh bằng hình ảnh thân thuộc, nghe dễ thương hơn là đáng sợ.

Đức Ông, Bà Chúa Thai Sanh và Kim Hoa Nương Nương

Bên cạnh mười hai bà mụ, nhiều nơi thờ thêm một vị đứng đầu. Cách gọi khác nhau: miền Nam hay gọi Đức Ông, Đức Bà Chúa Thai Sanh; trong các hội quán người Quảng Đông có Kim Hoa Nương Nương, vị nữ thần phù hộ sinh nở, thường được thờ cùng tượng mười hai bà mụ ở một gian riêng. Ai từng vào các hội quán ở Chợ Lớn có thể thấy những dãy tượng bà mụ nhỏ, mỗi bà bế một em bé hoặc cầm một vật, ngồi quanh tượng chính.

Vì sự đa dạng này, khi bày lễ cúng mụ, nhiều nhà chia làm mười hai phần nhỏ giống nhau cho các bà mụ và một phần lớn hơn cho vị đứng đầu. Đây là tục phổ biến ở miền Nam; miền Bắc và miền Trung có nơi làm tương tự, có nơi đơn giản hơn.

Cúng đầy cữ, đầy tháng, thôi nôi: ba mốc

Ba mốc này phản ánh rất rõ hiểu biết thực tế của người xưa: tuần đầu và tháng đầu là giai đoạn trẻ sơ sinh dễ gặp nguy nhất; qua một năm, bé đã cứng cáp hơn nhiều. Lễ cúng là cách đánh dấu từng mốc an toàn, và cũng là dịp cả họ hàng đến thăm.

Mâm cúng mụ thường có gì

Mâm cúng tuỳ vùng, tuỳ nhà, nhưng hay có: xôi, chè, trầu cau, hoa, trái cây, mười hai phần nhỏ (chén chè, đĩa xôi, đôi hài giấy, bộ áo giấy) cho mười hai bà và một phần lớn hơn cho vị đứng đầu. Ở miền Nam, nhiều nhà thêm đồ chơi nhỏ, phấn son, gương lược như "quà" cho các bà. Không có một mâm "chuẩn"; nhà ít điều kiện cúng đĩa xôi, chén chè cũng đủ ý.

Tục "bốc đồ" ngày thôi nôi

Trong lễ thôi nôi, nhiều gia đình bày một mâm đồ vật nhỏ trước mặt bé như bút, sách, thước, kéo, ống nghe đồ chơi, tiền, rồi xem bé cầm món nào trước. Tục này có gốc từ Trung Hoa, gọi là "trảo chu" (bốc đồ tròn năm), đã có ghi chép từ khoảng thời Nam Bắc triều.

Ngày nay, bốc đồ chủ yếu là niềm vui của cả nhà. Bé một tuổi cầm món nào phần lớn vì món đó gần, sáng màu hoặc lạ mắt. Không nên coi đó là dự đoán nghề nghiệp, và càng không nên vì thế mà áp đặt lên con sau này.

Góc nhìn hôm nay: cúng mụ cho đúng tinh thần

Tục cúng bà mụ đẹp ở chỗ nó là lời cảm ơn và lời chúc. Một vài điều nên nhớ:

• Giữ giản dị. Lễ đầy tháng, thôi nôi không cần tốn kém. Một mâm nhỏ, vài người thân là đủ ý.
• Để ý an toàn cho bé. Nhang khói, nến, đồ vật nhỏ trên mâm bốc đồ có thể gây nguy hiểm cho trẻ một tuổi. Thắp hương ở phòng thoáng, xa chỗ bé nằm; đồ bốc phải đủ lớn để bé không nuốt được.
• Sức khoẻ của con là việc của mẹ, bác sĩ và lịch tiêm chủng. Lễ cúng là niềm tin và tình cảm; khám thai, chăm sóc sơ sinh, tiêm chủng đúng lịch mới là điều giữ con khoẻ.
• Muốn xem tượng bà mụ cổ: ghé các hội quán người Hoa ở Chợ Lớn (TP.HCM), Hội An (Đà Nẵng); thường có gian thờ bà mụ riêng. Giờ mở cửa hỏi ban quản lý.