Đền Quán Thánh: tượng Huyền Thiên Trấn Vũ đồng đen đúc năm 1677 bên Hồ Tây

Đền Quán Thánh là ngôi đền trấn phía Bắc của Thăng Long, thờ Huyền Thiên Trấn Vũ — vị thần phương Bắc có gốc từ Đạo giáo. Đền nổi tiếng nhất vì pho tượng Trấn Vũ bằng đồng đen, theo tư liệu di tích đúc năm 1677 thời Lê Hy Tông, cao khoảng 3,96 m, do thợ đúc đồng phường Ngũ Xã làm. Đền nằm ở đầu đường Thanh Niên, giữa Hồ Tây và hồ Trúc Bạch, là đền tứ trấn dễ đến và đông khách nhất.

Huyền Thiên Trấn Vũ là ai

Huyền Thiên Trấn Vũ (còn gọi Huyền Vũ, Chân Vũ, Huyền Thiên Thượng đế) là một vị thần lớn của Đạo giáo Trung Hoa. Trong vũ trụ quan cổ, bốn phương có bốn linh vật: Thanh Long (Đông), Bạch Hổ (Tây), Chu Tước (Nam), Huyền Vũ (Bắc). Huyền Vũ được hình dung bằng rùa và rắn quấn vào nhau, ứng với phương Bắc, hành thuỷ, màu đen. Dần dần, linh vật ấy được nhân hoá thành một vị thần mặc áo đạo, chân đạp rùa rắn, tay cầm kiếm trừ tà.

Khi sang Việt Nam, Trấn Vũ được người Việt tiếp nhận và kể lại theo cách của mình. Lời kể dân gian gắn ngài với việc giúp vua Thục An Dương Vương trừ yêu tà khi xây thành Cổ Loa. Đây là lời kể dân gian, cho thấy cách một vị thần ngoại lai được "bản địa hoá": gắn vào một câu chuyện lịch sử của người Việt để trở thành thần của đất này.

Chữ "Quán" trong tên đền cũng nói lên gốc Đạo giáo: quán (đạo quán) là nơi thờ của Đạo giáo, cũng như chùa là nơi thờ Phật. Đền từng có các tên Trấn Vũ quán, Chân Vũ quán; tên Quán Thánh là cách gọi quen của người Hà Nội, về sau thành tên cả con phố.

Pho tượng đồng đen: những con số và chỗ cần cẩn trọng

Pho tượng là lý do chính khiến người ta tìm đến đền. Các thông tin thường được giới thiệu:

Tượng thể hiện Trấn Vũ ngồi, tóc xoã, chân trần, tay phải chống thanh kiếm có rắn quấn quanh, mũi kiếm đặt trên lưng một con rùa. Đây chính là hình tượng rùa – rắn của Huyền Vũ được đặt vào tư thế một vị thần đang trấn áp tà khí.

Điều nên biết: con số "3,96 m" và "4 tấn" được nhắc lại rất nhiều nhưng là số đo theo giới thiệu của di tích, không phải kết quả công bố của một đợt đo đạc khoa học được dẫn rõ. Viết "khoảng" là cách trung thực nhất.

Vì sao lại là rùa và rắn

Người xem tượng hay hỏi vì sao một vị thần lại đạp lên rùa, có rắn quấn kiếm. Trong quan niệm cổ, rùa sống lâu, mai cứng, tượng trưng cho sự bền vững; rắn mềm, ẩn hiện, gắn với nước và sự biến hoá. Rùa – rắn quấn nhau là hình ảnh của phương Bắc, nơi lạnh và tối, nơi âm khí mạnh nhất. Vị thần đặt kiếm lên rùa rắn là vị thần làm chủ được những sức mạnh ấy. Đặt ở trấn Bắc, hình tượng này nói rằng phía lạnh và tối nhất của kinh thành đã có người canh giữ.

Ngũ Xã: phường đúc đồng bên hồ Trúc Bạch

Ngũ Xã nghĩa là "năm làng". Theo các tư liệu về làng nghề, thợ đúc đồng từ năm làng nghề ở vùng Kinh Bắc – Hưng Yên xưa lên kinh thành làm ăn, tụ cư bên hồ Trúc Bạch, lập thành một phường, nên phường mang tên Ngũ Xã. Đó là cách nhiều phường nghề Thăng Long hình thành: người làng quê mang nghề lên kinh, giữ tên làng gốc, thờ tổ nghề làng gốc.

Đúc một pho tượng gần bốn mét bằng đồng nguyên khối ở thế kỷ 17 là việc rất khó: phải làm khuôn, nấu đồng đủ lượng, rót liền mạch để tượng không bị rỗ, nứt. Tượng Trấn Vũ vì vậy được xem là một trong những đỉnh cao của nghề đúc đồng cổ truyền Việt Nam. Đi bộ sang khu Ngũ Xã bên kia hồ Trúc Bạch, ngày nay vẫn còn dấu vết của phường đúc đồng xưa.

Cũng nên phân biệt: pho tượng Phật A Di Đà lớn ở chùa Thần Quang (chùa Ngũ Xã) là tác phẩm đúc ở giữa thế kỷ 20, cũng của thợ Ngũ Xã, nhưng là tượng Phật trong chùa, khác hẳn tượng Trấn Vũ ở đền Quán Thánh.

"Tiếng chuông Trấn Vũ": đền trong ca dao

Người Hà Nội nhắc đến đền Quán Thánh qua câu ca dao quen thuộc:

Gió đưa cành trúc la đà

Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương

Mịt mù khói toả ngàn sương

Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ

Bốn câu vẽ một buổi sớm ven Hồ Tây: tiếng chuông đền Trấn Vũ, tiếng gà gáy phía Thọ Xương, tiếng chày giã giấy dó của làng Yên Thái, mặt hồ phẳng như gương. Tiếng chuông Trấn Vũ được chọn đứng đầu, cho thấy ngôi đền đã là một "dấu âm thanh" của kinh thành. Hôm nay đứng trên đường Thanh Niên lúc sáng sớm, vẫn có thể hình dung được khung cảnh ấy.

Đi xem đền: thứ tự và những chi tiết nhỏ

1. Cổng tam quan: cổng có gác phía trên, mặt quay ra phố. Đọc câu đối trên trụ cổng — nhiều câu ca ngợi uy thần trấn giữ phương Bắc.
2. Sân đền: sân lát gạch, có cây cổ thụ toả bóng. Đây là chỗ đứng nhìn toàn bộ mặt tiền toà chính.
3. Toà tiền tế và trung từ: nơi làm lễ, có hương án, hoành phi câu đối, đồ thờ bằng đồng.
4. Hậu cung – pho tượng Trấn Vũ: tượng đặt ở gian trong cùng. Đứng lùi lại một chút để nhìn trọn tư thế, rồi tiến gần quan sát chi tiết rùa, rắn, thanh kiếm. Không chạm vào tượng.

Khoảng 30–45 phút là đủ xem kỹ. Đền đông khách vào mùng Một, ngày rằm và tháng Giêng; ngày thường buổi sáng vắng hơn, ánh sáng trong hậu cung cũng dễ nhìn tượng hơn.

Góc nhìn hôm nay: một bài học về giao lưu văn hoá

Đền Quán Thánh là ví dụ rõ nhất trong tứ trấn về cách người Việt tiếp nhận một vị thần ngoại lai mà không đánh mất mình. Trấn Vũ đến từ Đạo giáo Trung Hoa, nhưng được kể gắn với Cổ Loa, được thợ Việt đúc tượng, được ca dao Việt đưa vào thơ, và đứng giữ phương Bắc của kinh thành Việt. Người đến đền không cần biết hết thần phả Đạo giáo để kính trọng; chỉ cần hiểu ngài đã trở thành một phần của Hà Nội ra sao.

Đi tiếp và đọc thêm:

• Từ đền, đi bộ qua đường Thanh Niên ra chùa Trấn Quốc, ngôi chùa cổ trên bán đảo nhỏ của Hồ Tây, hoặc vòng sang khu Ngũ Xã bên hồ Trúc Bạch.
• Nếu quan tâm Trấn Vũ ở nơi khác, đền Trấn Vũ Thạch Bàn ở Long Biên có tục kéo co ngồi được UNESCO ghi danh năm 2015.
• Tìm đọc các khảo cứu về nghề đúc đồng cổ truyền và về Đạo giáo ở Việt Nam để thấy vì sao "quán" từng là một loại nơi thờ phổ biến ở Thăng Long.