Đền Ngọc Sơn trên đảo Ngọc ở hồ Hoàn Kiếm thờ Văn Xương Đế Quân — vị thần coi văn chương, khoa cử — và Đức Thánh Trần Hưng Đạo. Cụm cầu Thê Húc, tháp Bút, đài Nghiên quanh đền gắn với nhà nho Nguyễn Văn Siêu, người đứng ra trùng tu vào giữa thế kỷ 19. Đọc cụm kiến trúc này đúng cách sẽ thấy nó là một "bài văn bằng đá" về đạo học, không chỉ là một điểm chụp ảnh bên hồ.
Đền Ngọc Sơn thờ ai
Văn Xương Đế Quân
Văn Xương Đế Quân là vị thần trong Đạo giáo Trung Hoa, gắn với chòm sao Văn Xương, được tin là coi sóc văn chương, học hành và đường khoa cử. Ở Việt Nam thời Nguyễn, các nhóm nho sĩ lập "thiện đàn" — hội đoàn khuyến thiện, thờ các vị thần văn học và đạo đức — và Văn Xương là vị được tôn kính nhất. Đền Ngọc Sơn chính là nơi sinh hoạt của một hội như vậy ở Hà Nội.
Đức Thánh Trần Hưng Đạo
Trần Hưng Đạo (mất năm 1300) được thờ thêm ở đền về sau. Việc thờ ngài bên cạnh Văn Xương cho thấy ý muốn của người xưa: văn và võ, học vấn và lòng giữ nước đứng chung một chỗ. Tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần nói chung là một đề tài lớn riêng; ở đây chỉ cần biết ngài là vị thứ hai được thờ chính trong đền.
Một số tư liệu còn nhắc các vị khác từng được phối thờ theo truyền thống thiện đàn, như Quan Thánh (Quan Vũ) và Lã Tổ (Lã Động Tân). Chi tiết bài trí từng thời có thay đổi, nên khi đến có thể hỏi người coi đền về các ban thờ hiện tại.
Từ cung chúa đến chùa rồi thành đền: các lớp lịch sử trên đảo Ngọc
Hòn đảo nhỏ này đã đổi chủ nhiều lần. Các mốc dưới đây theo tư liệu di tích và khảo cứu về Hà Nội; năm cụ thể nên hiểu là "khoảng":
- Thời Lê trung hưng (thế kỷ 18): chúa Trịnh cho dựng cung điện trên đảo làm nơi ngắm cảnh. Cung về sau đổ nát.
- Đầu thế kỷ 19: trên đảo có chùa, gọi là chùa Ngọc Sơn.
- Khoảng thập niên 1840: Hội Hướng Thiện (một thiện đàn của nho sĩ Hà Nội) tiếp quản, sửa sang thành đền thờ Văn Xương.
- Khoảng giữa thập niên 1860: Nguyễn Văn Siêu đứng ra trùng tu lớn, dựng thêm tháp Bút, đài Nghiên, cầu Thê Húc, tạo nên diện mạo cơ bản còn thấy hôm nay.
Đọc các lớp này để thấy một điều: đảo Ngọc là nơi mà mỗi thời mang vào một nhu cầu khác nhau — nghỉ ngơi của chúa, thờ Phật của dân, thờ thần văn chương của nho sĩ. Ngôi đền hiện nay là lớp cuối cùng, và là lớp đậm dấu ấn của giới trí thức Hà Nội thế kỷ 19.
Nguyễn Văn Siêu và ý tưởng "bài văn bằng đá"
Nguyễn Văn Siêu (1799–1872) là một nhà nho nổi tiếng của Hà Nội thế kỷ 19, được người đời ghép đôi với Cao Bá Quát trong câu "Thần Siêu, Thánh Quát" để nói về tài văn chương. Ông không chỉ sửa một ngôi đền: ông sắp đặt cả một chuỗi công trình mà mỗi công trình là một biểu tượng của việc học. Đi từ bờ hồ vào đền, người ta lần lượt qua:
| Công trình | Nghĩa tên gọi | Ý nghĩa biểu tượng |
|---|---|---|
| Tháp Bút | Tháp hình ngọn bút lông, trên thân có ba chữ "Tả thanh thiên" | "Viết lên trời xanh" — chí khí của người học, đem văn chương sánh với trời |
| Đài Nghiên | Cổng có nghiên mực bằng đá đặt trên lưng ba con cóc | Nghiên mài mực cho bút; bút và nghiên đi đôi như văn và đạo |
| Cầu Thê Húc | "Nơi đậu ánh sáng ban mai" | Ánh sáng buổi sớm của tri thức; cầu sơn đỏ dẫn từ bờ vào đền |
| Đắc Nguyệt lâu | "Lầu được trăng" | Lầu cổng của đền, gợi cảnh trăng soi mặt hồ |
| Trấn Ba đình | "Đình chắn sóng" | Giữ yên sóng — cũng là giữ yên đạo học trước biến động |
Ghép lại, bút – nghiên – ánh sáng – trăng – chắn sóng là một bài văn ngắn: người học cầm bút, mài mực, đón ánh sáng tri thức, giữ lòng an định. Đó là lý do nhiều người gọi cụm Ngọc Sơn là "không gian văn hoá của nho sĩ" chứ không chỉ là một ngôi đền.
Đi vào đền: thứ tự và chỗ nên dừng
- Chân tháp Bút (bờ hồ): dừng ở chân gò, ngẩng lên tìm ba chữ Hán trên thân tháp. Tháp dựng trên một gò đất đá nhỏ.
- Cổng có hai chữ lớn Phúc, Lộc: ở lối vào có hai bức tường đắp chữ Phúc và chữ Lộc cỡ lớn — người Hà Nội quen lấy đây làm phông ảnh, nhưng ý nghĩa gốc là lời chúc của thiện đàn cho người đến.
- Đài Nghiên: nhìn nghiên mực đá trên lưng ba con cóc ở đỉnh cổng.
- Cầu Thê Húc: đi chậm qua cầu. Sáng sớm, đúng như tên cầu, ánh nắng đầu ngày rọi lên màu đỏ của cầu rất đẹp.
- Đắc Nguyệt lâu và đền chính: qua lầu cổng vào sân, rồi vào toà bái đường và hậu cung. Đọc các hoành phi, câu đối — nhiều câu nói về học hành, đạo đức.
- Trấn Ba đình: ra phía mép đảo nhìn mặt hồ. Trong đền còn trưng bày một tiêu bản rùa lớn của hồ Hoàn Kiếm, là điểm nhiều người tìm xem (sự tích hồ Gươm là một câu chuyện riêng, không kể lại ở đây).
Thời gian khoảng 40–60 phút. Đền rất đông vào cuối tuần, tối các ngày phố đi bộ và dịp lễ Tết; đi vào sáng sớm ngày thường sẽ thong thả hơn. Giờ mở cửa và quy định vào đền nên xem thông báo của ban quản lý.
Đền Ngọc Sơn và mùa thi
Vì thờ Văn Xương, đền Ngọc Sơn lâu nay là nơi nhiều học sinh, sinh viên và phụ huynh đến trước các kỳ thi. Cách hiểu đúng tinh thần nơi này là: đến để nhắc mình về việc học, về sự chăm chỉ, như các nho sinh xưa đến thiện đàn để nghe lời khuyên làm điều thiện và chuyên cần. Không có lễ vật nào thay được bài vở. Nhiều nơi thờ đã khuyến khích không để tiền lẻ, không xoa đầu tượng, không viết tên lên đồ thờ — những việc vừa không có trong tục gốc, vừa làm hư hại di tích.
Góc nhìn hôm nay: đọc Ngọc Sơn như một trang sách
Đến Ngọc Sơn, hãy thử một cách xem khác: thay vì chụp cầu Thê Húc rồi đi, hãy đọc lần lượt tên từng công trình như đọc một bài văn. Mang theo một tờ ghi chú nhỏ với nghĩa của "Tả thanh thiên", "Thê Húc", "Đắc Nguyệt", "Trấn Ba" — đứng tại chỗ, bài văn ấy hiện ra rõ hơn bất kỳ tấm biển giới thiệu nào.
- Đi kèm: đền Bạch Mã (trấn Đông) và đình Kim Ngân nằm trong khu phố cổ, chỉ cách vài trăm mét.
- Đọc thêm: thơ văn của Nguyễn Văn Siêu và các khảo cứu về thiện đàn ở Bắc Kỳ thế kỷ 19 để hiểu bối cảnh nho sĩ lập đền.
- Với học sinh: đây là bài học văn hoá rất cụ thể về chữ Hán – Nôm; thử nhờ người am hiểu đọc nghĩa vài câu đối trong đền.
Câu hỏi thường gặp
Đền Ngọc Sơn thờ ai?
Đền Ngọc Sơn thờ Văn Xương Đế Quân, vị thần coi văn chương và khoa cử, cùng Đức Thánh Trần Hưng Đạo. Một số tư liệu còn nhắc các vị phối thờ theo truyền thống thiện đàn như Quan Thánh, Lã Tổ.
Ai xây tháp Bút, đài Nghiên, cầu Thê Húc?
Nhà nho Nguyễn Văn Siêu đứng ra trùng tu đền và cho dựng tháp Bút, đài Nghiên, cầu Thê Húc vào khoảng giữa thập niên 1860. Cụm công trình mang biểu tượng bút, nghiên của người học.
"Tả thanh thiên" trên tháp Bút nghĩa là gì?
"Tả thanh thiên" nghĩa là "viết lên trời xanh". Ba chữ nói chí khí của người học, đem ngọn bút văn chương sánh với trời.
Thê Húc nghĩa là gì?
"Thê Húc" nghĩa là nơi đậu ánh sáng ban mai. Tên cầu gợi ánh sáng buổi sớm của tri thức, hợp với ý nghĩa của một ngôi đền thờ thần văn chương.
Đền Ngọc Sơn có phải là chùa không?
Không. Đầu thế kỷ 19 trên đảo từng có chùa Ngọc Sơn, nhưng từ khoảng thập niên 1840 nơi này được chuyển thành đền thờ Văn Xương. Hiện nay đây là đền thờ thần, không phải chùa thờ Phật.